Τρίτη, 22 Νοεμβρίου 2011

Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΟΥ ΓΑΜΟΥ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΘΡΑΚΗ

Κείμενο Θόδωρου Ορδουμποζάνη

Στην αρχαία Θράκη επικρατούσε η πολυγαμία. Ο Ηρόδοτος *(1) αναφέρει για τους Κρηστωναίους Θράκες *(2), ότι «έχει γυναίκας έκαστος πολλάς». Σε διασωθέν απόσπασμα του Ηρακλκείδου *(3) για την πολιτεία των Θρακών, αναφέρεται, ότι «γαμεί έκαστος τρεις και τέσσαρας, εισί δε οι και τριάκοντα και θεραπαίναις χρώνται». Το ίδιο επιβεβαιώνεται και από τον Μαίνανδρο σε ένα απόσπασμα που παρατίθεται από τον Στράβωνα *(4) και στο οποίο θεωρεί ακριβή όσα αναφέρονται στο αποσπασμά του, παρατηρόντας ότι «λέγει ο Μένανδρος περί αυτών ού πλάσας, ώς εικός, αλλ΄ εξ ιστορίας λαβών». Επί πλέον ο Μένανδρος εμφανίζει ένα Θράκα να αναφέρει για τους γάμους της πατρίδας του:

«..Γαμεί γαρ ημών ουδέ είς, είμή δέκ΄, ή ένδεκα γυναίκας, δώδεκά τε, πλείους τινές.
Άν τέτταρας δ΄ ή πέντε γεγαμηκώς τύχη καταστρέφη τις, ανυμέναιος, *(5) άθλιος
άνυμφος ούτος επικαλείτ΄ εν τοίς εκεί
…».
Σύμφωνα με τα ανωτέρω ένας γαμέτης *(6) στη Θράκη που νυμφεύεται λιγότερες από πέντε γυναίκες δεν θεωρείται άξιος τιμής, αλλά άθλιος και ανύπανδρος, με την υποτιμητική σημασία (ανυμέναιος) *(5). Παρόμοιες με τους Θράκες συνήθειες και αντιλήψεις είχαν και οι Μήδοι, οι οποίοι ήταν πολύγαμοι, και οι άνδρες που είχαν οικογένειες με λιγότερες από τις πέντε συζύγους, υπελάμβαναν αυτό ως συμφορά! *(7)




Η γαμήλια άμαξα με τη νύφη, το γαμπρό και τον πάροχο (μελανόμορφο αττικό αγγείο του ζωγράφου Άμαση, 550 π.χ.)


Αλλά και ο Ευριπίδης *(8) το 420 π.χ. στην ομώνυμη τραγωδία του βάζει την Ανδρομάχη να λέγει, απευθυνόμενη στην Ερμιόνη, ότι στη Θράκη «το λέχος *(9) δίδωσι πολλαίς είς ανήρ κοινούμενος». Το έθιμο αυτό της πολυγαμίας σύμφωνα με τον Ευστάθιο, που επικαλείται την μαρτυρία του Αρριανού, προέκυψε από τον Βασιλιά των Θρακών Δολόγκο, ο οποίος απέκτησε πολλά παιδιά από πολλές γυναίκες. *(10)

Οι αρχαίοι Θράκες αγνοούσαν τον θεσμό της προίκας, αντιθέτως αγόραζαν τις γυναίκες αντί σημαντικού τιμήματος από τους γονείς τους. Και σε περίπτωση επιστροφής των γυναικών στους γονείς τους, οι τελευταίοι επέστρεφαν το ληφθέν για τη πραγματοποίηση του γάμου τίμημα.
Στην αρχαία Θράκη η γυναίκα θεωρείτο ένα είδος ανδραπόδου *(11) ωνητού *(12) που μπορούσε να κληρονομηθεί. «Και αποθανόντος του ανδρός, ώσπερ τ’ άλλα, ούτω και τας γυναίκας κληρονομούσιν». Ο Βασιλιάς των Θρακών Σεύθης, μετά από την άφιξη των μυρίων στη Θράκη, είπε στον Ξενοφώντα (Κύρου Ανάβαση Ζ, β, 38) «Σοί δε, ώ Ξενοφών, και θυγατέρα δώσω και εί τις σοί έστι θυγάτηρ ωνήσομαι Θρακίω νόμω».
Αντικείμενα δυνάμενα να αγορασθούν (ωνηταί) επίσης ήταν οι σύζυγοι και στη Φρυγία, όπου, καθώς εικάζεται, το έθιμο αυτό έφθασε από τους Θράκες που εγκαταστάθηκαν εκεί ως άποικοι. Και για τους Ασσυρίους, επίσης, υπάρχει μαρτυρία ότι διοργάνωναν αγορά με δημοπρασία για τις «παρθένους» που έφθαναν σε ηλικία γάμου. Αλλά και κατά τους Ομηρικούς χρόνους για τους Έλληνες αναφέρονται αγορές των γυναικών *(13) από τους οικείους των αντί παροχών (έδνων). Από τους ηρωικούς όμως χρόνους εμφανίζεται και η αντίθετος συνήθεια, αυτή της προικός. Και βλέπουμε τον Ακάμα, παιδί του Θησέως, να φέρεται να έχει πάρει για σύζυγο *(14) κάποια από την Αμφίπολη, ως φερνή *(15). Επίσης στον Όμηρο αναφέρονται θυγατέρες οι οποίες έλαβαν γαμικά δώρα ως προίκα (μείλια επικαλούμενα) από τους γονείς τους *(16), από τον πέμπτο δε αιώνα π.χ. η γυναίκα κατά κανόνα έφερνε στον άνδρα προίκα.





Σάτυρος και Μαινάδα σε ερωτική περίπτυξη σε Θρακικό νόμισμα του 6ου π.χ. αιώνα που βρίσκεται σε Βουλγαρικό Μουσείο.




Οι Θράκες επιτηρούσαν αυστηρά τις συζύγους τους και αξίωναν από αυτές απόλυτη πίστη και προσήλωση στον άνδρα προς τον οποίον είχαν παρασχεθεί, υπέρ του οποίου, όταν πέθαινε, έσφαζαν τη πιο προσφιλή από όλες. *(17) Ο Ηρόδοτος, περιγράφει τέτοιες ανθρωποθυσίες που έκαναν οι αρχαίοι πολυγαμικοί Θράκες. Όταν δηλαδή πέθαινε κάποιος, γίνονταν ένα συμβούλιο φίλων και συγγενών, οι οποίοι αποφάσιζαν ποια από τις συζύγους του τον αγαπούσε περισσότερο όσο ζούσε. Η τυχερή σφαγιάζονταν από τον πλησιέστερο συγγενή και ενταφιάζονταν με το σύζυγό της. Οι υπόλοιπες ζούσαν δυστυχισμένες, γιατί θεωρείτο όνειδος να αγαπούν λιγότερο το σύζυγό τους! Ας μη νομισθεί όμως ότι ανθρωποθυσίες έκαναν μόνο οι αρχαίοι Θράκες. Η θυσία της Ιφιγένειας στην Αυλίδα ήταν κανονικότατη ανθρωποθυσία. Αλλά και ο Αχιλλέας στην κηδεία του φίλου του Πάτροκλου δεν δίστασε να διατάξει να σφαγιασθούν επί της πυράς, που θα κατέκαιγε τη σωρό του αγαπημένου του φίλου και δέκα νέοι Τρώες, πολεμιστές, γιοι διακεκριμένων αντιπάλων του. Αντίθετα με τις παντρεμένες, στις άγαμες γυναίκες εδίδετο πλήρης ελευθερία συμμίξεως και όπως αναφέρει ο Ηρόδοτος «τας παρθένους ού φυλάσσουσι, αλλ΄ εώσι τοίσι αυταί βούλονται ανδρεάσι μίγεσθε, τας δε γυναίκας ισχυρώς φυλάσσουσι».

Γενικά οι αρχαίοι Θράκες είχαν φιλελεύθερο πνεύμα. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι τις θυγατέρες τους δεν τις πρόσεχαν και τις άφηναν να έχουν σχέσεις με όσους άνδρες ήθελαν αυτές. Τις γυναίκες τους όμως τις φύλαγαν προσεκτικά. Από διασωθέν απόσπασμα των ιστοριών του Νικολάου Δαμασκηνού προκύπτει επίσης η ελευθεριότητα των Θρασσών, τουλάχιστον των αγάμων, διότι αναφέρεται ότι οι άνδρες της Λήμνου «καταλιπόντες τας ιδίας γυναίκας ταις Θρήσσαις εμίγνυντο» και για αυτό, όταν οι Αργοναύτες πέρασαν από τη Λήμνο και βρήκαν το νησί να κατοικείται μόνο από γυναίκες, η Υψιπύλη για να τους εκδικηθεί έπεισε τον Ιάσωνα «αυτή συγκοιμηθήναι και τους άλλους πείσαι τοις λοιπαίς συνευνάσθαι, ως αν εγγενήσειαν παίδας εξ αυτών». Εντελώς διάφορη αντίληψη είχαν για την αγνότητα των παρθένων οι αρχαίοι Αθηναίοι, κατά τους προσολώνειους χρόνους. Εκεί αν μια θυγατέρα ή αδελφή πριν να νυμφευθεί είχε διαφθαρεί, επιτρεπόταν και να πουληθεί ως δούλη. *(18)

Η εξήγηση που δίνει ο Ηρόδοτος για την πολυγαμία των Θρακών, είναι, ότι το φαινόμενο αυτό συνέβαινε διότι οι Θράκες πουλούσαν τα παιδιά τους. «Πωλέουσι τα τέκνα επ’ εξαγωγή». Επιπλέον λόγω της πολεμικής ζωής τους και των ασθενειών, που οδηγούσαν στο θάνατο πολλά μικρά παιδιά, τους έστρεψαν στην πολυγαμία και στη συνακόλουθη παιδοποιία. Αυτές οι πωλήσεις, αλλά και οι ακούσιοι εξανδραποδισμοί Θρακών, για να διαθέτει η Αθήνα δούλους, γονιμοποίησαν σε βάθος χρόνου βιολογικά τους Αθηναίους. Στην Αθήνα των κλασσικών χρόνων υπήρχαν πολλές γυναίκες από τη Θράκη, τις οποίες οι Αθηναίοι χρησιμοποιούσαν και σαν παλλακίδες, αφού το επέτρεπε ο νόμος. Υπήρχαν επίσης πολλές που ήρθαν στην Αθήνα ως νύφες. Η Θράκη, επειδή ήταν ο σιτοβολώνας της Αρχαίας Αθήνας, πολλοί επιφανείς Αθηναίοι συγγένευαν με θρακικούς βασιλικούς οίκους, με γάμους. Έτσι όμως γεννήθηκαν πολλοί επιφανείς Αθηναίοι. Ο Πλούταρχος (Βίος Θεμιστοκλή 1) γράφει: «Αβρότονον, Θρήϊσσα γυνή, αλλά τέκεσθαι τον μέγαν Έλλησι, φημί, Θεμιστοκλέα». Η μητέρα του Κίμωνα η Ηγησιπύλη, σύζυγος του Μιλτιάδη, είχε επίσης Θρακική καταγωγή. Ο Ο στρατηγός των Αθηναίων Τιμόθεος, ήταν γιος μιας Θράσσας εταίρας, που μετά το γάμο της έγινε «σεμνή». Αλλά και ο στρατηγός Ιφικράτης είχε μητέρα Θράσσα, αλλά και σύζυγο. Επίσης και ο κωμικός Αντισθένης είχε μητέρα Θράσσα.

Στο εύλογο ερώτημα αν υπ΄ αυτές τις συνθήκες υπήρχε αγά­πη στο γάμο, προκύπτει εύκολα η απάντηση, δεδομένου ότι υπό τις συνθήκες που συνά­πτονταν οι γάμοι (όπως περιγράφηκαν παραπά­νω) δεν δινόταν κατ’ αρχήν η δυνατότητα να αποτελέσει ο «έρως» αιτία του γάμου. Επιπλέον, η θέση της συζύγου τουλάχιστον στην Αθήνα σκιαγραφείται εύγλωττα από τον Δημοσθένη (Κατά Νέαιρας 59.118-122) «τις εταίρες τις έχουμε για την ηδονή, τις παλλακίδες για τις καθημερινές φροντίδες, τις συζύγους για να μας κάνουν παιδιά νόμιμα και για να έχουμε και έναν πιστό φύλακα για το σπίτι». Πάντως στη Θράκη παρά την έντονη λατρεία του Διονύσου λατρεύονταν συγχρόνως και η θεά Άρτεμις, ως σύμβολο της απόλυτης παρθενίας.
Σήμερα συναντάμε ομοιότητες ή και ταύτιση στοιχείων του χαρακτήρα, της συμπεριφοράς και του λαϊκού πολιτισμού των αρχαίων Θρακών στους Μάρηδες. Σχετικά αναφέρεται ότι μέσα στην κοινωνία των Μάρηδων υπάρχει ένα μεγάλο, σπουδαίο και ανεξερεύνητο στρώμα λαϊκού πολιτισμού, που σημειώνει και σήμερα την παρουσία του στα έθιμα και στις δοξασίες αυτής της ομάδας. Οι ρίζες ανάγονται βαθιά στην ιστορική και προϊστορική Θράκη, ακόμη και πριν απ’ τον Όμηρο, πολλά δε από αυτά διατηρήθηκαν αυτούσια και άλλα αλλοιωμένα μέχρι τους σύγχρονους Μάρηδες. Ένα από τα στοιχεία αυτά είναι και ο θεσμός του γάμου που τον θεωρούσαν "εμπορική πράξη", με αντικείμενο την γυναίκα. Το φαινόμενο αυτό βέβαια εξαλείφθηκε από την δεκαετία του 1950.

(1) Ηρόδ. Ε. 3.
(2) Κρηστωναίοι Θράκης = μία από τις πολλές φυλές των πρώτων Θρακικών φυλών, σύμφωνα με την
καταγραφή των Ηροδότου, Θουκυδίδη και Αρριανού.
(3) Ηρακλείδου Περί πολιτειών fr ΧΧVIII (Θρακών).
(4) Στράβωνος Ζ, 297. Η πολυγαμία επικρατούσε και εις τα φύλλα που κατοικούσαν παρά τον Στρυμόνα.
(5) Ανυμέναιος = ανύπανδρος
(6) γαμέτης = σύζυγος
(7) Στράβωνος ΙΑ, 46 «ότι Μηδικόν το μη έλαττους των ε΄ γυναικών τίθεσθαι γαμετάς. Ωσαύτως δέ και
γυναίκας συμφοράν νέμειν το είναι ελάττονος των ε΄ έχοντι γυναίκας».
(8) Ευριππίδου Ανδρομάχη στ. 215-217.
(9) το λέχος = η συζυγική
κλίνη το κρεβάτι.
(10) Αρριανός fr. 37.- Ευσταθ. Εις Διόνυσ. 140 «Ό αυτός (Αρριανός) λέγει ότι έθος ήν Θραξί πολλάς έχειν
γυναίκας, ώς αν έκ πολλών πολλούς έχοιεν παίδας, και το έθος αυτοίς γενέσθαι, φησίν από βασιλέως
αυτών Δολόγκου, ώ παίδες πολλοί εκ πολλών γυναικών εγένοντο».
(11) Ανδράποδον = αιχμάλωτος, πωλούμενος ως δούλος.
(12) ώνητός = οδυνάμενος να αγαορασθεί από κάποιον.
(13) Ιλιάδα ΙΙ στ. 178 «όπυιε, πορών άπερείσια έδνα», και ΙΙ, σ.,190 «ήγαγετο προς δώματι, επεί πόρε μυρία
έδνα». Αριστοτέλους Πολιτ. Β΄, η «τας γυναίκας ώνούντο».
(14) Αισχίνου περί παραπρεσβ. 33.- Επιθ. Και Ευριπ. Μήδεια 437.
(15) φερνή = η
προίκα, τα νυμφικά δώρα
(16) Ευστ. εις Διονυσ. 304 «Νόμος δε Γετικός επισφάζεσθαι την γυναίκα τώ ανδρί θανόντι».
(17) Ιλιάδα Ζ, 394 και Οδύσεια Ω 294. Ιλιάδα Ι, 147.
18) Πλουτάρχου Σόλων 44.

Τρίτη, 15 Νοεμβρίου 2011

ΜΝΗΜΕΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟΥ - 38 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ

Κείμενο Θόδωρου Ορδουμποζάνη

Ξημερώνει 17 Νοεμβρίου και το μυαλό μου, όπως κάθε χρόνο, έτσι και φέτος,
πηγαίνει σε εκείνον! Στο ίδιο πάντα πρόσωπο! Τον άγνωστο συμφοιτητή μου!
Ήταν αρχές Νοεμβρίου του 1975. Είχα κατέβει στην Αθήνα για να τακτοποιήσω θέματα επανεγγραφής μου στο Πανεπιστήμιο, να προμηθευτώ τα σχετικά βιβλία του έτους και να παραβρεθώ για πρώτη φορά στις εκδηλώσεις του Πολυτεχνείου! Στο εντευκτήριο της Σχολής (Πάντειος) διάβασα στις ανακοινώσεις ότι την επόμενη θα πραγματοποιείτο Γενική Συνέλευση των φοιτητών με θέμα «Αποχουντοποίηση Καθηγητών»!
Αμέσως μετά την πτώση της δικτατορίας και την επάνοδο στη χώρα της Δημοκρατίας, το φοιτητικό κίνημα είχε αξιώσει και πέτυχε να απομακρυνθούν από τα Πανεπιστήμια όσοι από τους Καθηγητές τους είχαν συνεργασθεί με το καθεστώς της χούντας! Κάποιοι από τους απομακρυθέντες Καθηγητές, αργότερα, ήρθαν σε συναλλαγή με κάποιες από τις φοιτητικές παρατάξεις και προσπαθούσαν να πετύχουν την «αποχουντοποίησή» τους και την επάνοδό τους στις έδρες από τις οποίες είχαν απομακρυνθεί! Δύο από τις τέσσερες μεγάλες φοιτητικές παρατάξεις της Παντείου Σχολής έφερναν το θέμα στη Γενική Συνέλευση των φοιτητών, επικαλούμενες νεότερα στοιχεία από τα οποία προέκυπτε ότι κάποιοι από τους χαρακτηρισθέντες ως χουντικούς καθηγητές σε κρίσιμες στιγμές στάθηκαν στο πλευρό των φοιτητών και θα έπρεπε να επανέλθουν στα μαθήματά τους! Μεταξύ αυτών ήταν ένας Καθηγητής, νομικός σύμβουλος του Ωνάση, που είχε διατελέσει κατά τη διάρκεια της επταετίας και Πρύτανης της Παντείου.
Αποφάσισα λοιπόν να παραβρεθώ στη συνέλευση αυτή για να πάρω και λίγο άρωμα από την ατμόσφαιρα των φοιτητικών συνελεύσεων εκείνης της εποχής που είχαν τεράστια συμμετοχή φοιτητών αλλά και σκληρές ιδεολογικές και πολιτικές αντιπαλότητες! Πάνω από δέκα παρατάξεις, Πανσπουδαστική, ΔΑΠ, ΠΑΣΠ. Ρηγάδες, Εκκέδες, Μαοϊκοί, Λενιστές, ανένταχτιοι, ανεξάρτητοι και πολλές άλλες διεκδικούσαν πρωταγωνιστικό ρόλο στην κατ΄ εξοχήν πολιτικοποιημένη σχολή της Παντείου!
Την επόμενη, συνεπής στο ραντεβού, βρέθηκα στο μεγάλο αμφιθέατρο της Σχολής που από νωρίς ήταν κατάμεστο από φοιτητές και φοιτήτριες. Πάνω από χίλιοι φοιτητές και φοιτήτριες! Κυριαρχούσαν τα χακί αμπέχονα, τα παντελόνια καμπάνες, μπλούζες ριχτές, μπερέδες και κασκόλ στο λαιμό, άρβυλα, μακριά και ατημέλητα μαλλιά οι περισσότεροι και γένια τα περισσότερα αγόρια. Εγώ με σακάκι και πουκάμισο, κουρεμένος και ξυρισμένος, έμοιαζα σαν τη μύγα μες το γάλα, και για αυτό κάθισα όρθιος στο επάνω διάζωμα του αμφιθέατρου, δίπλα από την κύρια είσοδο. Κάποια στιγμή με πλησίασαν δύο φοιτητές με περιβραχιόνια, της περιφρούρησης μου είπαν ότι είναι, και μου ζήτησαν τη φοιτητική ταυτότητα για να βεβαιωθούν ότι δεν ήμουν «ασφαλίτης» ή «μπάτσος» αλλά συμφοιτητής τους. Είπαμε, ξεχώριζα σαν τη μύγα μες στο γάλα!
Δίπλα μου είχε σταθεί επάνω στο αναπηρικό του καροτσάκι ένας άλλος συμφοιτητής μας, γενειοφόρος, με χακί αμπέχονο, μεγαλύτερου έτους όπως έμαθα εκ των υστέρων, μαζί με τον συνοδό και βοηθό του, επίσης συμφοιτητής μας. Καθώς η Συνέλευση προχωρούσε με αγορεύσεις, φωνές, χειρονομίες, συνθήματα, σφυρίγματα, αντιπαλότητες ακόμη και με εκσφενδόνιση διάφορων αντικειμένων, λες και στην αίθουσα διεξαγόταν πόλεμος μεταξύ των φοιτητικών παρατάξεων, γύρισα και είδα τον ανάπηρο συμφοιτητή μου να κουνά μελαγχολικά το κεφάλι του. Ψέλλισε στον συνοδό του: «Δες τι χάλια συνέλευση! Να δεις που μέσα σ΄ αυτό το μπάχαλο θα περάσει η πρόταση»! Εκείνος του απήντησε: «Αποκλείεται να περάσει! Θα δεις…..»! «Και όμως» του ανταπάντησε, «όλα δείχνουν ότι θα περάσει! Δεν τα βλέπεις; Μας πούλησαν οι αλήτες»! Σε λίγο βουρκωμένος, γύρισε απότομα το καροτσάκι του προς την έξοδο λέγοντας «Πάμε να φύγουμε! Δεν αξίζει να μένεις. Δεν το αντέχω! Και τι κερδίσαμε; Οι ίδιοι πάλι μπροστά! Άδικα τόσοι αγώνες. Και εγώ ισόβια με ένα καροτσάκι προίκα»! Και έφυγαν και οι δυο τους από την αίθουσα!
Μετά από δυο μέρες, παραμονές της επετείου του Πολυτεχνείου, πριν φύγω για το αεροδρόμιο για να επιστρέψω στην Αλεξανδρούπολη, πέρασα από το Πολυτεχνείου να αφήσω λίγα λουλούδια. Εκεί τον ξαναείδα! Ήταν μπροστά στην γκρεμισμένη πόρτα του Πολυτεχνείου με το καροτσάκι του και τον συνοδό του να αφήνει σιωπηλός ένα κόκκινο γαρίφαλο επάνω στην σιδερένια πόρτα και να ψιθυρίζει «στους συναγωνιστές», να αποχωρεί μετά σιωπηλός και να χάνεται μέσα στο ανώνυμο πλήθος. Από άλλους συμφοιτητές έμαθα αργότερα ότι εκείνο το μοιραίο βράδυ που το τανκ γκρέμιζε τη πύλη του Πολυτεχνείου ήταν και αυτός κρεμασμένος επάνω στα σίδερα και τραγουδούσε τον Εθνικό μας Ύμνο! Και μετά σακατεμένο τον μάζεψαν οι ασφαλίτες και τον έριξαν σε ένα μπουντρούμι! Και έκτοτε έμεινε ανάπηρος για όλη του τη ζωή. Και χάθηκε στην ανωνυμία!
Δεν τον ξαναείδα. Ούτε έμαθα τίποτε για αυτόν. Και πουθενά δεν είδα γραμμένο το όνομά του. Ούτε στις τηλεοράσεις βγήκε ποτέ! Ούτε με τα κόμματα έμπλεξε! Και εννοείτε δεν εξαργύρωσε με τίποτε τον αγώνα του! 
Και κάθε παραμονή της επετείου του Πολυτεχνείου τον θυμάμαι και μου έρχονται στα αυτιά τα λόγια του: «Πάμε να φύγουμε! Δεν αξίζει να μένεις. Δεν το αντέχω! Και τι κερδίσαμε; Οι ίδιοι πάλι μπροστά! Άδικα τόσοι αγώνες. Και εγώ ισόβια με ένα καροτσάκι προίκα»! Μαζί και η εικόνα του καθήμενος στο αναπηρικό καροτσάκι να αφήνει ένα κόκκινο γαρίφαλο στην σιδερένια πόρτα του Πολυτεχνείου. Στην πόρτα που του σακάτεψε τα πόδια.

Δεν ξαναπήγα στο Πολυτεχνείο! Και δεν το επεδίωξα! Ίσως να μην αξίζουν πια αυτές οι γιορτές. Ίσως κάποιες μνήμες να έχουν πολύ μεγαλύτερη αξία από όλες αυτές τις γιορτές, τα πανηγύρια, τις φασαρίες και τις καταστροφές!
Τριάντα οχτώ ολάκερα χρόνια μετά καμία από όλες αυτές τις φιέστες και όλους αυτούς τους θεατρίνους που εξαργύρωσαν πλουσιοπάροχα την όποια συμμετοχή τους σε εκείνον τον αγώνα, δεν με εντυπωσιάζει ! Γιατί από το κυρίαρχο σύνθημα των ημερών εκείνων «ΨΩΜΙ – ΠΑΙΔΕΙΑ – ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ» τίποτε δεν μας έμεινε! Ή μάλλον μας έμεινε φτώχια και ανεργία, πανάκριβη και ιδιωτική παιδεία και ελευθερία με χιλιάδες κάμερες και ηλεκτρονικές παρακολουθήσεις καθημερινά!
Απλά και μόνο θεώρησα καθήκον μου να καταγράψω κάπου αυτές τις εικόνες εκείνων των ημερών. Που να ξέρει κανείς; Μπορεί κάποτε κάποιοι να αναζητήσουν τους «ξεχασμένους» πραγματικούς αγωνιστές και ήρωες των ημερών εκείνων και να (ξανα)γράψουν σωστά την ιστορία!