Παρασκευή, 6 Ιανουαρίου 2012

Ο Αγιασμός των Υδάτων στην Αλεξανδρούπολη

Κείμενο - φωτογραφίες Θόιδωρου Οορδουμποζάνη
Παλιά, την παραμονή των Φώτων, το βράδυ, στους δρόμους της Αλεξανδρούπολης ακουγόταν η χορωδία των Αρμεναίων να ψέλνει τα Χριστουγεννιάτικα κάλαντα. Οι Αρμνένηδες, χριστιανοί και αυτοί, έμειναν πιστοί στο παλιό ημερολόγιο και γι΄ αυτό τα Χριστούγεννα τους συμπίπτουν με τα Φώτα του καινούργιου εορτολογίου. Και η πόλη είχε από παλιά πολλούς Αρμεναίους! Έβγαιναν, λοιπόν, κάθε χρόνο, να πουν τα κάλαντα στα δικά τους τα σπίτια, παραμονή των Φώτων, με τη μεγάλη και ωραία χορωδία που διατηρούσε η κοινότητά τους υπό τη διεύθυνση του φημισμένου αρχιμουσικού, του μουσιού Γκαρβαρέντς, όπως τον αποκαλούσαν.


Τα πρώτα ελεύθερα Θεοφάνεια και ο αγιασμός των υδάτων κάτω από το βλέμμα του Φάρου και της Ελληνικής σημαίας που κυματίζει μπροστά στο τότε λιμεναρχείο, αλλά και σε μία από τις βάρκες. Όλοι οι πιστοί της πόλης έχουν συγκεντρωθεί για να παρακολουθήσουν με κατάνυξη τον Αγιασμό των υδάτων. (Η φωτογραφία από το βιβλίο "Προκτήτωρ Πόλις - Ταξίδι μνήμης στη πρώιμη Αλεξανδρούπολη" του Θ. Ορδουμποζάνη).

Τα κάλαντά τους είχαν ως εξής (στη παρένθεση η ερμηνεία τους):
«Αϊσόρ ντόνε σουρπ Τσουνουντιάν – Αβεντίς»
(σήμερον είναι γιορτή της αγίας γεννήσεως – χαρμόσυνο άγγελμα)
«Αϊσόρ αρέβ αρταρουιάν – Αβεντίς»
(σήμερον ήλιος δικαιοσύνης – χαρμόσυνο άγγελμα)
«Γερεβεστάβ η μετς μαρτγκάντς – Αβεντίς»
(ενεφανίσθη μεταξύ των ανθρώπων – χαρμόσυνο άγγελμα)


Θεοφάνεια 1926, στη παραλία κάτω από το Φάρο. Διακρίνονται ο Μητροπολίτης με τις αρχές στο ένα καϊκι και οι κολυμβητές την ώρα που πηδούν στη θάλασσα από το άλλο καϊκι.


Ο κόσμος ακούγοντας τη χορωδία έβγαινε στα παράθυρα να δει έξω τη συντροφιά των Αρμεναίων που έψελνε τα κάλαντα στα αρμένικα σπίτια. Μπορεί να μη καταλάβαιναν τα λόγια, μα η επαναλαμβανόμενη λέξη «Αβεντίς…Αβεντίς…» είχε μια συναρπαστική γοητεία και οι καλά συγχρονισμένες φωνές ακουγόντουσαν μέσα στη παγωμένη νύχτα, υποβλητικές και ωραίες. Πως να μη βγούνε λοιπόν στα παράθυρα για να απολαύσουν αυτή την υπέροχη χορωδία!
6η Ιανουαρίου 1922. Ο κολυμβητής που έπιασε το σταυρό στη θάλασσα τον περιφέρει από σπίτι σε σπίτι περιστοιχισμένος από Λιμενικούς, συγγενείς και φίλους, προκειμένου να τον ασπασθούν οι πιστοί συμπολίτες του. (Η φωτογραφία από το βιβλίο "Προκτήτωρ Πόλις - ταξίδι μνήμης στη πρώιμη Αλεξανδρούπολη" του Θ. Ορδουμποζάνη).
Τα δικά μας παιδιά από το πρωί της παραμονής των Φώτων έψελναν τα ελληνικά κάλαντα : «Σήμερα τα φώτα κι ο φωτισμός η χαρά μεγάλη κι ο αγιασμός.
Κάτω στον Ιορδάνη τον ποταμό κάθετ' η κυρά μας η Παναγιά.
Όργανο βαστάει, κερί κρατεί Και τον Αϊ-Γιάννη παρακαλεί.

Αϊ-Γιάννη αφέντη και βαπτιστή βάπτισε κι εμένα Θεού παιδί.
Ν' ανεβώ επάνω στον ουρανό να μαζέψω ρόδα και λίβανο.
Καλημέρα, καλημέρα, Καλή σου μέρα αφέντη με την κυρά»,
αλλά η ανταπόκριση του κόσμου δεν είχε τον ενθουσιασμό που έδειχνε ο κόσμος τις παραμονές των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς. Και τα φιλοδωρήματα ήταν κατά πολύ μειωμένα!
Θεοφάνεια 1927. Μπροστά στο σιδηροδρομικό σταθμό την ώρα που οι κολυμβητές ετοιμάζονται να βουτήξουν στη θάλασσα, ενώ το πλήθος έχει καταλάβει ασφυκτικά την προκυμαία.
Ανήμερα τα Φώτα, ήταν μεγάλη γιορτή για τη πόλη! Τα καΐκια στα πρώτα χρόνια και τα βαπόρια μαζί αργότερα, όλα σημαιοστολισμένα στο λιμάνι, περίμεναν ν΄ αγιαστούν τα νερά, «ν΄ αγιαστεί κι ο αφέντης (ο καραβοκύρης) με τη κυρά»!
Θεοφάνεια 1933. Στο προαύλιο του Αγίου Νικολάου, επιστρέφοντας από τον αγιασμό των υδάτων με τιμητικό άγημα Προσκόπων. Αναγνωρίσθηκαν οι Πρόσκοποι Αξωνίδης (3), Δημήτριος Σκουλαρίδης (4) και Αθανάσιος Αθανασιάδης (6). Στο βάθος δεξιά ο Δήμαρχος Αλτιναλμάζης, στη μέση ο Μητροπολίτης Γερβάσιος και αριστερά ο Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Κλ. Παπασταύρου, οι ιερείς Παπασταύρος Κουγιουμτζής, Παναγιώτης Χαλκίδης, ο ψάλτης Φώτης Σακελλαρίδης και ο Χριστόφορος Ζαρδαλίδης. (Η φωτογραφία από το βιβλίο "Προκτήτωρ Πόλις - Ταξίδι μνήμης στη πρώιμη Αλεξανδρούπολη" του Θ. Ορδουμποζάνη).

Μετά τη Θεία Λειτουργία και την διανομή του αγιάσματος σχηματιζόταν μεγάλη πομπή που ξεκινούσε από τον Άη-Νικόλα με μεγαλοπρέπεια. Μπροστά Πρόσκοποι και Ναυτοπρόσκοποι με τα κοντάρια τους κάτω από τη μασχάλη και ένα άγημα Χωροφυλακής με τα μακριά μάλλινα πανοφώρια τους και τις χρυσές περικεφαλαίες, μετά η φιλαρμονική του Δήμου (αργότερα αντικαταστάθηκε από τη φιλαρμονική του στρατού), μετά τα εξαπτέριγα, οι ψαλτάδες, οι παπάδες λαμπροφορφεμένοι, ο δεσπότης με τη χρυσή φορεσιά και την αστραφτερή του μήτρα στο κεφάλι και με το σταυρό σηκωμένο ψηλά να τον βλέπει ο κόσμος και να προσκυνά, περνούσε στο δρόμο ανάμεσα στα σπίτια. Οι ένοικοι, όσοι δεν ακολουθούσαν τη πομπή, έβγαιναν στα παραθύρια με τα θυμιατά στο αριστερό χέρι και να σταυροκοπούνται με το δεξί. Και όλη αυτή η πομπή περιστοιχιζόταν από δεξιά και αριστερά από στρατιωτικό άγημα και κυλούσε όπως ένα ποτάμι από τό στενό δρόμο της οδού Κύπρου προς το λιμάνι.
Θεοφάνεια, δεκαετία του 1950. Ο Δεσπότης , μπροστά στη προβλήτα του Σιδηροδρομικού Σταθμού, ετοιμάζεται να ρίξει στη θάλασσα το σταυρό, ενώ οι κολυμβητές περιμένουν στη βάρκα του Λιμεναρχείου. Ο κόσμος συνωστίζεται στη προκυμαία και στις τράτες. Ο κόσμος από νωρίς γέμιζε τους δρόμους που θα περνούσε η πομπή και πλημμύριζε τα μουράγια, έμπαινε στις βάρκες και τα καΐκια για να έχει πρώτη θέση στην τελετή! Είτε γινόταν ο αγιασμός μπροστά στο Φάρο, είτε μπροστά στις αποθήκες του Λιμανιού είτε από την απέναντι πλευρά, δίπλα στον Ναυταθλητικό Όμιλο, ο κόσμος σπρωχνόταν και έσπρωχναν, και ανασηκωνόταν στις μύτες των παπουτσιών για να μπορούν να δουν. Και ήταν εκεί και όλοι οι επίσημοι. Με πρώτο το Λιμενάρχη με το τρικκαντό, και το Δήμαρχο, και τους Προξένους με τα παράσημα στα πέτα, και τον Νομάρχη, και τον Αστυνόμο και όλες τις υπόλοιπες αρχές. Και ήταν και όλοι οι κάτοικοι. Και κυρίως όλοι οι θαλασσινοί. Καπεταναίοι, ναύτες, λεμβούχοι, ψαράδες, εργάτες λιμένος και προκυμαίας, αλλά και άλλοι.
Θεοφάνεια 1960. Η Λέμβος του 1ου Συστήματος Ναυτοπροσκόπων Αλεξανδρούπολης "ΔΟΜΝΑ ΒΙΖΒΗΖΗ" με Κυβερνήτη τον Πέτρο Αυγερινό, σε ασκήσεις απόδοσης τιμών λίγο πριν την άφιξη των επισήμων, έξω από τον μόλο του μικρού λιμανιού. Διακρίνονται οι ναυτοπρόσκοποι κωπηλάτες Απόσατολος Κλημαντάκης, Μιχάλης Αθεμελιώτης, Ρολάνδος Αποστολόπουλος, Θόδωρος Ορδουμποζάνης, Κώστας Πασιαλής, Νίκος Λασκαρίδης, Τάσος Τσουγιάννης και Πέτρος Μουροχλίδης. Οπτήρες Γιώργος Τολούδης και Κώστας Καλόθετος.

Όσοι είχαν γραφτεί στον κατάλογοι της εκκλησιάς να πέσουν να πιάσουν το σταυρό, έτοιμοι, με τα κοντοβράκια τους και τυλιγμένοι σε μπατανιές, περίμεναν τοι ρίξιμο του σταυρού, πάνω στη ξύλινη γκρίζα καταδίωξη, απέναντι από την εξέδρα που θα στεκόταν ο Δεσπότης με την ακολουθία του. Και με το «εν Ιορδάνη» που έλεγε ο Δεσπότης, μπλούμ όλοι έπεφταν μακροβούτι στη παγωμένη θάλασσα.
Θεοφάνεια 1968. Η πομπή, περνά μπροστά από τα παλιά ψαράδικα για να εισέλθει στο Λιμάνι, όπου ο Μητροπολίτης Αλεξανδρούπολης θα αγιάσει τα νερά. Προηγούνται χωροφύλακες της Τροχαίας και ακολουθεί η Στρατιωτική φιλαρμονική.

Και αμέσως άρχιζαν να σφυρίζουν τα καΐκια, τα τραίνα, ακόμη κι οι βάρκες με τις μπουρούδες. Και από το βάθος οι χαρμόσυνες καμπάνες του Αη Νικόλα! Και γέμιζε ο ουρανός με άσπορα περιστέρια που άφηνα τα παιδιά από τα χέρια τους. Και εκείνα τρομαγμένα έκαναν κύκλους στα ψηλά και έμοιαζαν σαν πολλά άγια πνεύματα να κυριεύουν τον ουρανό. Ο κόσμος σταυροκοπιόταν, «δόξα σοι Κύριε» κι εύχονταν «και του χρόνου – Αμήν Παναγιά μου». Και πάλι όλοι ανασηκώνονταν να δουν ποιος πήρε το σταυρό κι εκεί, κάτω από τη θάλασσα, γινόταν χαλασμός και πάλεμα μεγάλο κι αναταραζόταν τα νερά μέχρι κάποιος απ΄ αυτούς να σηκώσει ψηλά το χέρι με το σταυρό και να αναφωνάξει: «να εγώ τον βρήκα». Κι΄ έτρεχαν όλοι οι κολυμβητές να ασπασθούν τον σταυρό. Και όλοι μαζί να ξεκινήσουν τον δρόμο για την ακτή, εκεί που τους περίμενε ο Δεσπότης!



Παραμονή Θεοφανείων 1973. Ομάδα από την παροικία των Αρμεναίων της πόλης λέει τα κάλαντα των Χριστουγέννων, τα οποία με το παλιό ημερολόγιο γιορτάζονται στις 6 Ιανουαρίου. Διακρίνονται οι Αρτίν Αρακελιάν, Χάμπος Μαρουκιάν, Ναζίκη Μαρουκιάν, Όντζος Ζαγκοτζιάν, Χάρης Ντιοσλιάν, Τανιέλ Τατεοσιάν και Σαμπό- Χρήστος Σαρκιζιάν.

Και στη στεριά, από στόμα σε στόμα έφτανε ως πίσω το μαντάτο πως το σταυρό πρώτος τον σήκωσε ο τάδε, ο γιος της κυρά τάδε, η το παιδί του τάδε! Να είναι γερός και να τον φωτίζει ο θεός ευχότανε για τον τυχερό κολυμβητή, έκαναν τον σταυρό τους και αποχωρούσανε με την ευχή «και του χρόνου». Εν τω μεταξύ οι κολυμβητές, με επικεφαλής αυτόν που έπιασε το σταυρό, έβγαιναν επάνω στην εξέδρα και έπαιρναν από τον Δεσπότη την ευλογία του και κάτι τις ως δώρο, συνήθως ένα σταυρουδάκι ή μια εικονίτσα της Παναγίας και του φιλούσαν ευλαβικά το χέρι.

6.1.1983. Λίγο πριν από τη τελετή αγιασμού των υδάτων στο μικρό λιμάνι της πόλης. Σημαιοστολισμένες όλες οι τράτες, έτοιμες για να αποδώσουν τιμές οι λέμβοι των Ναυτοπροσκόπων και στο βάθος ένα μικρό ιστιοφόρο του Ναυταθλητικού Ομίλου της πόλης.

Αυτές τις μνήμες για τη μεγάλη γιορτή της Χριστιανοσύνης αλλά και του ναυτικού κόσμου διατηρώ από τα παιδικά μου χρόνια και κάπως έτσι τις περιγράφει και η συμπολίτισσά μας αξέχαστη Σοφία Κλήμη – Παναγιωτοπούλου, στο κλασικό για τη πόλη έργο της «Στο δέντρο του Ερημίτη». Ενθυμούμαι ακόμη ότι το απόγευμα της ίδιας μέρας ο παπάς της ενορίας περνούσε από όλα τα σπίτια για να αγιάσει με το αγίασμα που είχε από τη λειτουργία του αγιασμού στην εκκλησία τα σπίτια και τους ενοίκους τους και να φύγουν τα κακά δαιμόνια από αυτά (σπίτια). Και όλοι έριχναν το κάτι τις στο μικρό μπακιρένιο δοχείο με το αγίασμα που κρατούσε συνήθως ένα μικρό παιδί, για να πιάσουν οι ευχές του παπά και ο αγιασμός! Επίσης παλιά ο νέος που έπιανε τον σταυρό, την επόμενη περνούσε από όλα τα σπίτια για να προσκυνήσουν τον σταυρό και να εισπράξει βέβαια και το σχετικό φιλοδώρημα. 

6.1.1958. Η τελετή του Αγιασμού των υδάτων έχει ελειώσει και η πομπή με τον Μητροπολίτη και τον Κλήρο, τους επίσημους και τον λαό  πέρνει τον δρόμο της επιστροφής για την εκκλησία.

Και σήμερα, πολλά από αυτά τα έθημα δεν έχουν αλλάξει! Έχασαν όμως την αίγλη τους! Ίσως γιατί μεγάλωσε η πόλη και οι περισσότεροι κάτοικοί της είναι μεταξύ τους ξένοι. Ίσως γιατί μεγαλώσαμε εμείς και χάσαμε τον παιδικό και νεανικό ρομαντισμό. Ίσως γιατί τα προβλήματρα της καθημερινότητας έχουν μεγαλώσει και δεν μας αφήνουν να χαρούμε ή και να απολαύσουμε κάποιες τέτοιες στιγμές. Ίσως.... Να είμαστε καλά και τγου χρόνου γεροί και προπάντων να έχουμε τη φώτιση που παλιά αισθανόμ ασταν αυτή τη μέρα!

6.1.1938. Άποψη από την τελετή του  Αγιασμού των υδάτων στο λιμανάκι της πόλης (απέναντι από τις σημερινές εγκαταστάσεις του Ν.Ο.Α.).

Χρησιμοποιήθηκε υλικό από τα βιβλία: 1) Κείμενα από το βιβλίο "Στο Δέντρο του ερημίτη" της Σοφίας Κλήμη Παναγιωτοπούλου, 2) δύο φωτογραφίες από το βιβλίο "Προκτήτωρ Πόλις - Ταξίδι μνήμης στη πρώιμη Αλεξανδρούπολη" του Θόδωρου Ορδουμποζάνη. Και 3) μία φωτογραφία από την ιστοσελίδα www.oldalexandroupoli.gr (Γραφική παλιά Αλεξανδρούπολη).

1 σχόλιο:

  1. Μας έκανες να ταξιδέψουμε σε άλλες εποχές. Ξέρεις πόσα πράγματα μας θύμησες τώρα με αυτό το κείμενο και τις φωτογραφίες σου; Θυμάμαι τη δεκαετία του 1960 τον κυρ Γρηγόρη τον τυροπιτατζή (τον αριστερό Μαθηματικό που πουλούσε στα διαλύματα τυρόπιτες έξω από το Γυμνάσιο και μας έλυνε τις ασκήσεις στα μαθηματικά), στην προβλήτα απέναντι από τον Ναυτικό Όμιλο, που, την ώρα του αγιασμού των υδάτων, τον έσπρωξαν τον φουκαρά μέσα στο νερό μαζί με το κασελάκι με τις τυρόπιτες και τον έβγαλε έξω ο κόσμος μισοπαγωμένο. Πόσες φορές δεν είχαμε αποφασίσει να πέσουμε για τον σταυρό και τελικά δειλιάσαμε! Επίσης, θυμάμαι, χαράματα Θεοφανείων, μέσα στη παγωνιά, στο λιμάνι, να προσπαθούμε να σκαρφαλώσουμε σε ένα μισοβυθισμένο καράβι για να κρεμάσουμε, με κίνδυνο να γκρεμοτσακιστούμε, ένα πανό που έγγραφε «ΝΑ ΦΥΓΗ ΤΟ ΣΑΠΙΟΚΑΡΑΒΟ» και μετά να τρέχουμε να κρυφθούμε , πριν το αντιληφθούν οι λιμενικοί και μας συλλάβουν! Πολλές οι εικόνες και δεν γράφονται όλες!

    ΑπάντησηΔιαγραφή