Κυριακή, 15 Ιανουαρίου 2012

Η διατροφή των αρχαίων Θρακών και ο περίφημος Θρακικός οίνος

Κείμενο Θόδωρου Ορδουμποζάνη

Τις διατροφικές συνήθειες των αρχαίων Θρακών χαρακτήριζε η λιτότητα, κάτι που αντικατόπτριζε τις δύσκολες συνθήκες υπό τις οποίες διεξάγετο η γεωργική δραστηριότητα. Βάση της διατροφής τους ήταν το σιτάρι, το λάδι, το κρασί και τα γαλακτομικά (γάλα, τυρί, βούτυρο). Το φαγητό συνόδευε και το κρασί (κόκκινο, λευκό ή ροζέ) αναμεμειγμένο με νερό! Πληροφορίες για τις διατροφικές συνήθειες των αρχαίων Θρακών παρέχουν τόσο οι γραπτές μαρτυρίες όσο και οι διάφορες καλλιτεχνικές απεικονίσεις σε κεραμικά αγγεία, ψηφιδωτά, αγαλματίδια κ.λ.π..
Στη αρχαία Θράκη, πολλές από τις φυλές της, κυρίως αυτές που ασχολούταν με την κτηνοτροφία, αλλά και οι υπόλοιπες, απέφευγαν στη διατροφή τους το κρέας! Αντί αυτού χρησιμοποιούσαν στη καθημερινή διατροφή τους μέλι, γάλα, τυρί και βούτυρο. Για τον λόγο αυτό αναφέρονται και ως «γαλατοπόται» και «βουτυροφάγοι»! Υπάρχει μαρτυρία του Αθηναίου (ΙV,131) στην οποία αναφερόμενος στον Αλεξανδρίδη που κατηγορούσε το συμπόσιο που έγινε επ΄ ευκαιρία των γάμων του Ιφικράτους αναφέρει: «δειπνείν δ΄ άνδρας βουτυροφάγους"! Έχουμε επίσης παρόμοια μαρτυρία του Στράβωνα (Ζ, 296) δια τους Μυσούς (μία από τις μεγάλες φυλές των Θρακών) στην οποία αναφέρει: «ο Πωσειδώνιος, και εμψύχων απέχεσθαι κατ΄ ευσέβειαν, δια σε τούτο και θρεμμάτων, μέλιτι δε χρήσθαι, και γάλακτι, και τυρώ». Επίσης και οι Άβιοι, τους οποίους κάποιοι συγχέουν με τους Μησούς, αναφέρονται ως «γάλακτι ίππων χρώμενοι». Εδώ πρέπει να σημειώσουμε ότι μέσα στο γάλα που έπαιρναν από τους ίππους για να το καταναλώσουν αναμείγνυαν πολλές φορές και αίμα ίππων. Επίσης οι Θράκες κατανάλωναν και πολύ το σκόρδο και σύμφωνα με τον Ησύχιον «σκορδοφαγούσιν οι Θράκες».

Ένα άλλο αξιοσημείωτο στοιχείο που προκύπτει από τα γραπτά είναι ότι οι αρχαίοι Θράκες έκαναν χρήση στη διατροφή τους και ναρκωτικών βοτάνων. Ο Πλούταρχος, στη περιγραφή του Έβρου (Περί Ποταμών ΙΙΙ, Έβρος 3), μεταξύ των άλλων αναφέρει: «Γεννάται δε εν αυτώ τω προειρημένω ποταμώ, (αναφερόμενος στον ποταμό Έβρο), βοτάνη παρόμοιας οριγάνω, ης τα άκρα δραξάμενοι επιθέασι πυρί μετά τον κόρον της δημητριακής τροφής, και την αναφερομένην αναθυμίασιν δεχόμενοι ταις αναπνοαίς καρούνται και εις βαθύν ύπνον καταφέρονται».
Στη Θράκη που γέννησε τον Διόνυσο, τις Διονυσιακές τελετές και Μυστήρια, τις Μούσσες, τον Ορφέα και τη μουσική, θα ήταν αδιανόητο να μην υπήρχε στη διατροφή τους ο οίνος! Κάποιοι μάλιστα ισχυρίζονται ότι ο οίνος, συνηφασμένος με τον Διόνυσο, έχει πατρίδα την αρχαία Θράκη. Για αυτό άλλωστε οι αρχαίοι Θράκες «μαρτυρούνται ως οινερασταί και ακρατοπόται»! Από τον Αθηναίο ( Αθην.Χ, 442) διασώζεται μαρτυρία του Θεοπόμπου κατά την οποία «επιεικώς δ΄ εισί πάντες οι Θράκες πολυπόται», και σε ένα άλλο σημείο του ιδίου περιλαμβάνεται απόσπασμα του Σάτυρου, ο οποίος εξιστορεί για τον Αλκιβιάδη ότι «υπερήρε και την των Θρακών ακροτοποσίαν». Την συνήθεια της υπερβολικής οινοποσίας είχαν και οι Σκύθες, για τους οποίους αναφέρεται (Αιλκιαν. Ποικ.Ισατορ.Β΄,41) «Σκυθών γαρ ίδιον το πίνειν άκρατον», σε αντίθεση με όσα επικρατούσαν στην κυρίως Ελλάδα, όπου μόνο στις θυσίες γινότανε χρήση ακράτου οίνου, «το δε ακροτοποτείν βάρβαρον και επιβλαβές εις την υγείαν του σώματος και του νου». (Πλάτ. Νόμοι Α, 637).
Αναφέρεται επίσης ότι οι Θράκες, εκτός από τον οίνο, χρησιμοποιούσαν και ένα άλλο ποτό που παρήγαγαν από το κριθάρι, το οποίο φαίνεται ότι προσομοιάζει με τον σημερινό ζύθο (μπύρα). Αυτό αναφέρεται σε δυο αποσπάσματα, ενός του Ελλανίκου (Αθήν. Χ, 447c) όπου αναφέρεται «..πίνουσι δε βρύτον εκ των ριζών, καθάπερ οι Θράκες εκ των κριθών» και ενός του Αρχιλόχου (Αθην. Χ, 447) «ώσπερ παρ΄ αυλώ βρύτον ή Θρήιξ ανήρ». Οι Αρχαίοι Έλληνες φαίνεται πως ήρθαν σε επαφή με τη μπίρα χάρη στους Αιγύπτιους και σύμφωνα με τον Πλίνιο, χρησιμοποιούσαν λυκίσκο στην παρασκευή της. Στην Αρχαία Ελλάδα ωστόσο πρέπει να θεωρούσαν αυτό το ποτό κατώτερης ποιότητας από ότι το κρασί. Αντίθετα, η μπίρα ήταν περισσότερο ευπρόσδεκτη στους βορειότερους λαούς, όπως ήταν οι Θράκες, οι Σκύθες και οι Αρμένιοι, καθώς και στους Ίβηρες.
Αλλά και στις γυναίκες της Θράκης ήταν αποδεκτή η οινοποσία! Αυτό βγαίνει ως συμπέρασμα από όσα εκθέτει ο Παυσανίας για τις γυναίκες της Θράκης, ότι όταν συναποφάσισαν να φονεύσουν τον Ορφέα, (από τον γνωστό μύθο του Ορφέα), έπεισαν τους άνδρες να τον ακολουθήσουν περιπλανώμενο, διότι δεν τολμούσαν, φοβούμενοι τους άνδρες, να τον φονεύσουν οι ίδιες. «Ως δε ενεφορήσαντα οίνω, εξεργάζονται το τόλμημα, και τοις ανδράσιν από τούτου κατέστη μεθυσκομένους εις τα μάχας χωρείν». Τους μέθυσους στη Θράκη τους αποκαλούσαν «Σανάπαι» (Πρβ. Σχολ. Απολλ. Ροδίου ΙΙ, 946 «Επεί δε οι μέθυσοι Συνάπαι λέγονται παρά Θραξίν»). Από αυτή την ιδιαίτερη ονομασία μπορούμε να συμπεράνουμε ότι η «οινοφλυγία», ήταν μεν σύνηθες φαινόμενο αλλά όχι γενικευμένο!
Λέγεται ότι από τους Θράκες κληρονόμησαν την συνήθεια της άφθονης οινοποσίας και οι Βυζαντινοί. Μάλιστα τους διακωμωδούσαν και ως φιλοπότες. Αναφέρεται μάλιστα ότι, ενόψει ενός πολέμου ο επικεφαλής στρατηγός για να συγκρατήσει τους στρατιώτες του μετέφερε τα καπηλεία πλησίον των τειχών (Αθην. Χ, 59) «Φύλαρχος εν έκτη Βυζαντίους οινόφλυγας όντας εν τοις καπηλείοις οικείν».
Οι Οδρύσσιοι και οι Γέτες, (Θρακικές φυλές) χρησιμοποιούσαν στα συμπόσιά τους, αντί ποτηριών (οινοκυπέλων), κέρατα από ταύρους και βονάσους. Επίσης στα συμπόσια κατά την οινοκατανάλωση συνήθιζαν να κάνουν προπόσεις. Όπως εξιστορεί ο Ξενοφώντας, όταν τον δεξιώθηκε στη Θράκη ο Σεύθης και παρεκάθησε μαζί του σε συμπόσιο «οι μεν άλλοι κατά τάξεις εσκήνησαν, στρατηγούς δε και λοχαγούς επί δείπνον Σεύθης εκάλεσε…..κατά τον Θράκιον νόμον κέρατα οίνου προϋπινον». (Ξενοφ. Κύρ. Ανάβ. Ζ, β, 23 και γ, 32.35).
Το κρασί των μεσημβρινών παραλιών της Θράκης ήταν εξαιρετικό και τον υπεραιπεινεί ο Όμηρος που τον περιγράφει (Οδυς.1 στ.205 και 210) ως «ηδύν, ακηράσιον, θείον ποτόν» από το οποίο «οδμή δ΄ ηδεία από κρατήρος οδώδει». Και από ίδιο πληροφορούμεθα ότι ή Θράκη ήτο «χώρα άμπελόεσσα, ήδύοινος παράγουσα τον περίφημον βίμβλιον οίνον παραβαλλόμενον προς τό Όλύμπιον νέκταρ». Πολλοί μάλιστα -όπως και ο Όμηρος- επαινούν και το κρασί του Μάρωνος από τη Θράκη γιατί βάζουν μέσα πολύ νερό. Αλλά και ο Πλίνιος (Nit. Hist. XVI, 6) διαβεβαιώνει ότι ο Θράκιος οίνος επί των χρόνων αυτού ήταν αρίστης ποιότητας. Τέλος και Ευριπίδης, στο σατυρικό δράμα «Κύκλωψ», ( στιχ. 616-624), αναφέρει πως ο Οδυσσέας μέθυσε τον Κύκλωπα Πολύφημο με το δυνατό μαύρο γλυκό κρασί (Μαρώνειος ή Ισμαρικός Οίνος) που του έδωσε ο ιερέας Μάρωνας και τον τύφλωσε και έτσι γλύτωσε αυτός και οι σύντροφοί του από τη μανία του.
Για τους αρχαίους Θράκες ο τρύγος ήταν γιορτή που συμπεριελάμβανε πολλές τελετές αφιερωμένες στον Διόνυσο (Ζαγρέα). Πρόκειται για ένα από τα πλέον εκμεταλλευόμενα θέματα στην αρχαία τέχνη. Εικόνες σχετικές με τον τρύγο και την παραγωγή κρασιού βλέπουμε σε κεραμικά σκεύη, τοιχογραφίες και ψηφιδωτά σε κατοικίες και δημόσια κτίρια, ακόμη και σε τάφους. Σ’ εκείνη την μακρινή εποχή, οι Θράκες μάζευαν το σταφύλι σε καλάθια, στη συνέχεια το τοποθετούσαν σε δοχεία ή βαρέλια και το μετέφεραν με άμαξες στα σημεία που έστυβαν τον μούστο. Τα σημεία αυτά ήταν αρκετά περίπλοκες σταθερές εγκαταστάσεις από ξύλο, πέτρα ή ειδικά χτισμένοι χώροι. Η παλαιότερη τεχνική διαχωρισμού του μούστου από το σταφύλι ήταν το πάτημα με τα πόδια σε ευρύχωρη πέτρινη πισίνα, το λεγόμενο «σαραπάνι». Η οινοποίηση συνεχίζονταν τουλάχιστον έξι μήνες. Το νέο κρασί κατακάθιζε δεύτερη φορά σε κεραμικά δοχεία και άρχισαν να το πίνουν από το δεύτερο έτος μετά την παραγωγή του. Τα υψηλής ποιότητας θρακικά κρασιά κατακάθιζαν στη διάρκεια 5 – 10 ετών.

4 σχόλια:

  1. Δηλαδή Θόδωρε τι θέλεις να μας πεις; Ότι οι Θράκες ήταν αλκολικοί και πρεζόνια; Και μόνο στην αρχαία Θράκη έπιναν κρασί και χρησιμοποιούσαν ναρκωτικά βότανα; Οι υπόλοιποι αρχαίοι Έλληνες δεν τα ήξεραν αυτά; Δεν έπιναν; Δεν χρησιμοποιούσαν ναρκωτικά βότανα;Μήπως στην προσπάθειά σου να γράψεις για τη Θράκη, τελικά τη δυσφημείς, χωρίς να το θέλεις;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Όχι φίλε, δεν δυσφημώ τη Θράκη. Δεν ισχυρίσθηκα ποτέ ότι οι Αρχαίοι Θράκης ήταν αλκοολικοί και ναρκομανείς! Μεταφέρω ότι και όσα γράφουν οι πηγές. Και μάλιστα προσπαθώ να τα μεταφράσω όσο ποιο πιστά μπορώ. Αν μετάφρασα λάθος, λυπούμαι. Το να αρέσει σε έναν λαό το κρασί ή να χρησιμοποιεί στη διατροφή του ναρκωτικά βότανα δεν σημαίνει ότι ο λαός αυτός είναι αλκοολικός ή ναρκομανής! Πριν από κάποια χρόνια οι γονείς για να κοιμούνται τα παιδιά ή όταν πονούσαν τα δόντια τους τα πότιζαν με ούζο ή αφιόνι! Σε κάθε περίπτωση νομίζω ότι καλό είναι να γνωρίζουμε την ιστορία των προγόνων μας, τις συνήθειές τους, τα ήθη και έθιμά τους και ότι από όλα αυτά έχει φθάσει ατόφιο ή παραποιημένο μέχρι την εποχή μας. Άλλωστε αυτός δεν είναι και ένας από τους σκοπούς της μελέτης της ιστορίας. Τέλος σε ευχαριστώ για το σχόλιό σου.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Συμφωνώ Θεόδωρε!
      Κάνεις εξαιρετικό έργο...
      Και εγώ έχω ακούσει ιστορίες απο τον πατέρα μου ότι η μάνα του τον πότιζε με παπαρούνα όταν ήταν μωρό, για να μην κλαίει και να κοιμηθεί !!!!!!!!!!
      Επισης μπορει να τα χρησιμοποιουσαν για ΙΕΡΟΥΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΥΣ σκοπούς μόνο!

      Διαγραφή