Δευτέρα, 10 Ιουνίου 2013

ΜΥΛΟΣ ΠΡΩΤΟΠΑΠΑ. ΕΝΑ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΟ ΑΡΕΧΙΤΕΚΤΟΝΗΜΑ ΣΤΟ ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ



Μία από τις πρώτες μεγάλες βιομηχανικές μονάδες που δημιουργήθηκαν  στο Δεδέαγατς ήταν οι αλευρόμυλοι Πρωτόπαπα, στην ανατολική πλευρά της νεοσύστατης τότε πολίχνης, λίγο πίσω και δυτικά του Γαλλικού Σιδηροδρομικού Σταθμού. Χωροταξικά ήταν στο νότιο τμήμα της σημερινής Λεωφόρου Δημοκρατίας και δυτικά των καταστημάτων «Μαρινόπουλος» στην Ανατολική είσοδο της πόλης. Ο  Μύλος αυτός μαζί με τον αντίστοιχο Αλλατίνη στη Θεσσαλονίκη, είχαν δεσπόζουσα θέση  στα Βαλκάνια στη παραγωγή και εμπορία αλεύρων και ζυμαρικών στα τέλη του 18ου και αρχές του 19ου αιώνα. Είναι γνωστό εξάλλου ότι ο κλάδος της αλευροβιομηχανίας είναι συνομήλικος της οικονομικής εξέλιξης του ελλαδικού χώρου.



Επιστολικό δελτάριο της περιόδου 1908-1912 από τα εγκαίνια του ατμόμυλου Γ.Δ. Πρωτόπαπα, το 1908, με τους προσκεκλημένους επισήμους και τους εργαζόμενους σ΄ αυτό.

Ο αλευρέμπορας Γεώργιος Δ. Πρωτόπαπας κατασκεύασε γύρω στο 1906 – 1908 στην πόλη  (στην θέση ενός μικρότερου Μύλου που προϋπήρχε εκεί από το 1874) έναν υπερσύγχρονο για την εποχή του αλευρόμυλο καθιστώντας το Δεδέαγατς σημαντικό εμπορικό κόμβο σιτηρών και ζυμαρικών. Συγκεκριμένα με τη κατασκευή του σιδηροδρομικού σταθμού στο Δεδέαγατς το 1872, ο μικρός οικισμός που δημιουργήθηκε εξ αιτίας του σιδηροδρόμου, εξελίχθηκε σε επίνειο της Θρακικής ενδοχώρας και αποτελούσε τη μοναδική διέξοδο της Ανατολικής Ρωμυλίας και Βουλγαρίας στο Αιγαίο.  Εκεί λοιπόν ήταν επόμενο να καταλήγουν για εξαγωγή τα σιτηρά που παρήγαγε η  περιοχής αυτή.  Και  σαν φυσικό επακόλουθο ήταν η δημιουργία μιας μονάδας μεταποίησης των σιτηρών σε αλεύρι και στη συνέχεια σε ζυμαρικά που θα επέστρεφαν ως επεξεργασμένα προϊόντα προς την ενδοχώρα Έτσι το 1874, σχεδόν ταυτόχρονα με τον σιδηρόδρομο, κτίσθηκε  η πρώτη   αξιόλογη βιομηχανική μονάδα, ο αλευρόμυλος  του αλευρεμπόρου Γεωργίου  Δ. Πρωτόπαπα. Μάλιστα υπήρχε σύνδεση του εργοστασίου με το σιδηροδρομικό δίκτυο με δύο παρακαμπτήριες γραμμές, μήκους 300 και 150 μ. αντίστοιχα, που συνδέονταν με πέντε κλείδες και εξασφάλιζε έτσι τον ανεφοδιασμό του εργοστασίου σε σιτηρά και τη διοχέτευση της παραγωγής του (άλευρα – ζυμαρικά) προς όλη τη Βαλκανική ενδοχώρα αλλά και δια θαλάσσης στην υπόλοιπο Μεσόγειο. 

Το Βιομηχανικό συγκρότημα του Ατμόμυλου της Ελληνικής Εταιρείας Γ.Δ. Πρωτόπαπα σε λειτουργία με τα βαγόνια του σιδηροδρόμου μπροστά στις εγκαταστάσεις.

Το 1906 – 1908 στη θέση του υπάρχοντος (κατά πάσα  πιθανότητα) μονώροφου  εργοστασίου αναγείρεται ένα νέο μεγάλο υπερσύγχρονο πολυώροφο βιομηχανικό συγκρότημα. Μάλιστα λέγεται ότι η συγκρότηση του ατμόμυλου από τρία μορφολογικά ομοιογενή αλλά ανισοϋψή τμήματα -  διώροφο, τριώροφο και πενταώροφο- σε συνδυασμό με  το γεγονός ότι ο ατμόμυλος ιδρύθηκε το 1874  αλλά και την αρχειακή έρευνα της Ομότιμης Καθηγήτριας του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Ελένης Φεσσά – Εμμανουήλ, οδηγούν στην ακόλουθη εύλογη υπόθεση: Αν το νέο κτιριακό συγκρότημα δεν ήταν εξ ολοκλήρου νέα κατασκευή του 1906-1908, αλλά μόνο το ή τα πολυώροφα τμήματά του, (πενταώροφο και τριώροφο), τότε οι τυχόν προϋπάρχουσες εγκαταστάσεις θα πρέπει να ανακαινίστηκαν ώστε να εναρμονιστούν με τις νέες.
Εκείνο όμως που είναι εντυπωσιακό και ήταν σχεδόν άγνωστο μέχρι τώρα στη περιοχή, είναι το όνομα του αρχιτέκτονα που μελέτησε, σχεδίασε και επέβλεψε το περίλαμπρο αυτό βιομηχανικό συγκρότημα. Το έργο αυτό όπως μας πληροφορεί και πάλι η κ. Ελένη Φεσσά -  Εμμανουήλ, σχεδιάσθηκε από τον πρωτοπόρο Έλληνα Αρχιτέκτονα του μεσοπολέμου Αριστοτέλη Ζάχο. Ποιος όμως ήταν  ο Αριστοτέλης Ζάχος και πως βρέθηκε εδώ επάνω στο Δεδέαγατς.
 Ο Αρχιτέκτονας Αριστοτέλης Ζάχος (1872 - 1939)

Ο Αριστοτέλης Ζάχος υπήρξε μια ηγετική μορφή της Ελληνικής αρχιτεκτονικής του 20ου αιώνα. Γεννήθηκε στην Καστοριά το 1871. Γόνος οικογένειας με πλούσια εθνική δράση στον Μακεδονικό αγώνα, Σπούδασε Αρχιτεκτονική κατά τη δεκαετία του 1890 στα τρία σημαντικότερα πολυτεχνεία της νότιας Γερμανίας, τα πολυτεχνεία του Μονάχου, της Στουτγάρδης και της Καρλσρούης δίπλα σε κορυφαίους αρχιτέκτονες. Το 1901 ο Καθηγητής του Durm, εκτιμώντας τη συνθετική ιδιοφυΐα και τη σχεδιαστική ικανότητά του τον προσέλαβε ως πρώτο βοηθό στην οριστική μελέτη σημαντικών δημοσίων κτιρίων του δουκάτου της Βάδης. Και ενώ του ανοίγεται στη Γερμανία μία λαμπρή καριέρα, αποφασίζει το1905 να επιστρέψει στην Ελλάδα.
Με την επιστροφή του στην πατρίδα σχεδιάζει πολλούς ναούς, δημόσια και ιδιωτικά κτίσματα με βάση Βυζαντινά και παραδοσιακά πρότυπα και επαναφέρει την Ελληνικότητα στη νεότερη Ελληνική Αρχιτεκτονική. Τίθεται επικεφαλής του κινήματος επιστροφής στη παράδοση, που αργότερα ακολούθησε πλήθος διακεκριμένων Αρχιτεκτόνων.


Ο Ίωνας Δραγούμης, από τις ηγετικές μορφές της ελληνοκεντρικής μεταρρυθμιστικής κίνησης των αρχών του 20ου αιώνα, στον κύκλο των οποίων ανήκε και ο Αριστοτέλης Ζάχος, είναι ο άνθρωπος που τον έφερε στο Δεδέαγατς για να αναλάβει τη κατασκευή του μεγάλου έργου.


Είχε γνωρισθεί από νεαρός με τον  Ίωνα Δραγούμη, με τον οποίο και αλληλογραφούσε. Όταν επέστρεψε από την  Γερμανία προς το τέλος του 1905, ο Ίωνας Δραγούμης υπηρετούσε ως Πρόξενος  της Ελλάδος στο Δεδέαγατς.  Και τεκμαίρεται ότι μέσω αυτού έρχεται σε επαφή με τον ιδιοκτήτου του υπάρχοντος στη πόλη αλευρόμυλου Γεώργιο Δ. Πρωτόπαπα.  Και το 1906 αναλαμβάνει την σχεδίαση και κατασκευή του νέου υπερσύχρονου και πρωτοποριακού για την εποχή  εκείνη εργοστασίου, το οποίο αποπερατώθηκε το 1908. Μάλιστα υπάρχει και σχετική επιστολή του μέντορα και δασκάλου του Josef Durm με ημερομηνία 6.07.1906, στην οποία αφού τον ευχαριστεί για την αποστολή δύο σχεδίων της Θόλου των Δελφών, εκφράζει το ενδιαφέρον του για τη σταδιοδρομία του μαθητή του στην Ελλάδα και αναφέρει «Και τώρα ποια είναι τα σχέδιά σας; Πώς πάει το κτίσιμο του εργοστασίου....», αναφερόμενος στον σχεδιασμό και κτίσιμο του μύλου Πρωτόπαπα.
Για τον Αρχιτέκτονα  Αριστοτέλη Ζάχο, μας πληροφόρησε η  Αρχιτέκτονας-Mηχανικός κ. Ελένης  Φεσσά  Εμμανουήλ, Ομότιμη Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών,  η οποία μάλιστα  αναγνώρισε τον ίδιο τον Αρχιτέκτονα  Αριστοτέλης Ζάχος στη φωτογραφία που υπάρχει στο βιβλίο μου «Προκτήτωρ Πόλις – Ταξίδι μνήμης στη πρώιμη Αλεξανδρούπολη» (σελίς 42- έκδοση 2006). Η φωτογραφία αυτή  είναι  από τα εγκαίνια του Μύλου και μεταξύ των επισήμων  ο Αρχιτέκτονας Αριστοτέλης Ζάχος είναι ο τρίτος όρθιος από αριστερά με τη τραγιάσκα, που ακουμπά το αριστερό του χέρι στη καρέκλα.


Πρέσβεις, Τραπεζίτες, Έμποροι, Ναυτιλιακοί πράκτορες, οικονομικοί και διοικητικοί παράγοντες και άλλοι επιφανείς κάτοικοι της πόλης, , ήταν μεταξύ των προσκεκλημένων στα επίσημα εγκαίνια του μεγαλύτερου βιομηχανικού συγκροτήματος των Βαλκανίων το 1908. Τρίτος από αριστερά με τη τραγιάσκα που ακουμπά το αριστερό του χέρι στη καρέκλα είναι ο δημιουργός αυτού του έργου Αρχιτέκτονας Αριστοτέλης Ζάχος.


Οι φωτογραφίες της εποχής δείχνουν ότι το δημιούργημα του Αριστοτέλη Ζάχου αποτελεί ένα εξαίρετο δείγμα βιομηχανικής αρχιτεκτονικής όμοιας τεχνοτροπίας με τον μύλο Αλλατίνη της Θεσσαλονίκης. Η αρμονική κλιμάκωση των υψών, το σχήματος Γ  πενταώροφο τμήμα με τις πυργοειδείς απολήξεις των γωνιών του και η ρυθμική οργάνωση των όψεων με παραστάδες και κατακόρυφες ζώνες ανοιγμάτων προσέδιδαν στο αρχιτεκτόνημα του Ζάχου ιδιαίτερο ογκοπλαστικό και μορφολογικό ενδιαφέρον. Τα κτίσματα ήταν λιθόκτιστα και κεραμοσκεπή. Οι γωνίες και οι παραστάδες τους είχαν κατασκευαστεί από λαξευτή πέτρα, ενώ συμπαγή τούβλα χρησιμοποιήθηκαν στην πλαισίωση των ελαφρώς τοξοτών ανοιγμάτων και στο περιμετρικό στηθαίο της στέγης του πενταώροφου κτίσματος. Στο υψηλότερο τμήμα η στέγη εγκιβωτίζεται σε περιμετρικό στηθαίο, το οποίο στη μια πλευρά φέρει τρίβολο παράθυρο και στις γωνιές πυργοειδείς απολήξεις. Σε πολλά σημεία διακρινόταν μεταλλικοί σύνδεσμοι («ελκυστήρες») οι οποίοι χρησίμευαν `ως αντισεισμική θωράκιση του κτιρίου.
 Ο Γεώργιος Σωτηρίου (δεξιά) και ο Αριστοτέλης Ζάχος (αριστερά) στο εσωτερικό της κατεστραμμένης βασιλικής του Αγίου Δημητρίου Θεσσαλονίκης κατά τη διάρκεια των εργασιών αποκατάστασης του μνημείου.  Την μελέτη αναστήλωσης του Ναού είχε αναλάβει ο Αριστοτέλης Ζάχος. (Αρχείο Σωτηρίου).

Κατά τη διάρκεια της ανέγερσης του κτιρίου του Μύλου ο Ζάχος προσβλήθηκε από ελονοσία. Πρόκειται για μια λοιμώδη ασθένεια που μεταδίδεται στον άνθρωπο από το κουνούπι, και  είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη σε περιοχές  νε λιμνάζοντα νερά – έλη, τενάγη, λίμνες. Η Θράκη μαστίζονταν την εποχή αυτή από την ελονοσία. Κάθε καλοκαίρι περίπου το 1/3 του πληθυσμού της προσβαλλόταν από ελώδεις πυρετούς. Η προσβολή του Ζάχου από την εξουθενωτική αυτή νόσο είναι πολύ πιθανόν να έγινε στο Δεδέαγατς, στην ευρύτερη περιοχή του οποίου βρίσκεται ο υδροβιότοπος του δέλτα του Έβρου. Πρέπει να έχει σχέση με την διαμονή του στη πόλη για την επίβλεψη της κατασκευής του έργου αυτού.


Οι εργαζόμενοι στην επιχείρηση κατά την ημέρα των εγκαινίων του νέου κτιρίου.

Δυστυχώς όμως το πρώτο έργο του μεγάλου αυτού Αρχιτέκτονα στην Ελλάδα δεν υπήρξε ιδιαίτερα καλότυχο. Το 1912 το Δεδέαγατς καταλαμβάνεται από τους Βουλγάρους και το 2013 με τη συνθήκη του Βουκουρεστίου παραχωρείται στους Βουλγάρους. Στη πόλης αρχίζουν οι διωγμοί του Ελληνικού πληθυσμού, με επακόλουθο την προσφυγιά. Και ακολουθούν τα  γεγονότα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Μέσα στη δίνη των πολεμικών γεγονότων του ο ατμόμυλος Πρωτόπαπα δεν κατόρθωσε να επιβιώσει.


Το κουφάρι του ατμόμυλου Πρωτόπαπα εγκαταλειμμένο μετά τον βομβαρδισμό του από τις δυνάμεις της ΑΝΤΑΤ το 1915

Με το ξέσπασμα του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου (1914-18), η Βουλγαρία βρέθηκε στο πλευρό των Γερμανών. Οι συμμαχικές δυνάμεις της Entente  τον Οκτώβριο του 1915 βομβάρδισαν από θαλάσσης όλα τα νευραλγικά σημεία της πόλεως μαζί με το λιμάνι και τον Σιδηροδρομικό Σταθμό. Στη παραλία της πόλης  και σε όλο το μήκος  αυτής, καταστράφηκαν όλα τα κτίρια. Και η μοίρα των Μύλων Πρωτόπαπα ήταν η ολοσχερής καταστροφή του από τον βομβαρδισμό του συμμαχικού στόλου. 
 Μεταπολεμική φωτογραφία από την τελετή αγιασμού των υδάτων στο λιμάνι της πόλης. Στο βάθος διακρίνεται το κτίριο του  εγκαταλειμμένου  Μύλου Πρωτόπαπα. Η φωτογραφία από την ιστοσελίδα«Γραφική Παλιά Αλεξανδρούπολη».

Μετά την απελευθέρωση της πόλης και μέχρι το 1939, η επιχείρηση αυτή υπολειτουργούσε στο ισόγειο των βομβαρδισμένων εγκαταστάσεών της. Στη κατοχή και στον εμφύλιο καταλήφθηκε ο χώρος από πρόσφυγες, που άλλοι μεν στεγάστηκαν εντός του κτιρίου, άλλου περιμετρικά αυτού στις παράγκες που είχαν αναγείρει. Μετά την απελευθέρωση το κουφάρι αυτού του υπέροχου βιομηχανικού κτιρίου παρέμεινε εγκαταλειμμένο στην παραλία. Μέχρι τις αρχές του ΄60 που αποφασίσθηκε η κατεδάφισή του. Κατά τη κατεδάφισή  μάλιστα έχασε τη ζωή του ένας από τους εργαζόμενους στην κατεδάφιση, ο οικοδόμος Ψύλλος. Όπως  το ίδιο συνέβη και 45 χρόνια αργότερα στη «αναστήλωση»  ενός άλλου μνημείου της πόλης, του Καπνομάγαζου, όπου έχασαν τη ζωή τους άλλοι τρεις εργαζόμενοι, ενώ δύο εργαζόμενοι τραυματίσθηκαν κατά την κατεδάφιση ενός άλλου ιστορικού κτιρίου, το 1969 όταν ο Στρατός έριχνε το Πασαλίκι. Η εκδίκηση των Μνημείων; Ίσως! Αλλά γιατί στους ανεύθυνους εργαζόμενους;
Βιβλιογραφία:

Δ.Ι. Παπαδημητρίου: «Οι Σιδηρόδρομοι στον βορειοελλαδικό χώρο, 1871-1965 Θεσσαλονίκη, Μουσείο Φωτογραφίας «Χρήστος Καλεμκέρης» Δήμου Καλαμαριάς, Θεσσαλονίκη, 2005.

 Ελένη Φεσσά – Εμμανουήλ, Αρχιτέκτονα, Ομότιμος  Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών: «Αριστοτέλης Ζάχος & Josef  Durm Η αλληλογραφία ενός πρωτοπόρου αρχιτέκτονα με τον μέντορά του, 1905-1914» , Εκδόσεις Ποταμός- 2013.

Ελένη Φεσσά – Εμμανουήλ – Εμμανουήλ Β. Μαρμαράς: «12 Έλληνες Αρχιτέκτονες του Μεσοπολέμου», Παν επιστημονικές εκδόσεις Κρήτης.

Θεόδωρος Κ. Ορδουμποζάνης: «Προκτήτωρ Πόλις- Ταξίδι μνήμης στη πρώιμη Αλεξανδρούπολη», Σύλλογος Προσωπικού  & Φίλων Καρδιοχειρουργικής Κλινικής Δ.Π.Θ. - Αλεξανδρούπολη 2006.

Αλεπάκος Πέτρος:»Μια άγνωστη πτυχή της ιστορίας της πόλης μας όπως καταγράφηκε στον Ελληνικό και ξένο Τύπο της εποχής», Νομικός Λόγος,  φύλλο 547, Απρίλιος, 2009.

Στυλιανός Ζήβελης: «Αλεξανδρούπολη: Στα μονοπάτια της Μνήμης», Περιοδικό «Ενδοχώρα» τ. 199.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου