Κυριακή, 29 Ιανουαρίου 2012

Η Αλεξανδρούπολη της μεταπολεμικής γενιάς

Από τη λήξη του πολέμου στο γύψο της εφτάχρονης δικτατορίας

του Θόδωρου Ορδουμποζάνη

Με τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου ξαναγυρίζουν στη πόλη όσοι από τους κατοίκους της έφυγαν πρόσφυγες για να αποφύγουν την Βουλγαρική κατοχή. Η παλιά εμπειρία από τη Βουλγαρική κατοχή ανάγκασε μεγάλο μέρος του πληθυσμού της πόλης να καταφύγει στη προσφυγιά.










Τα χρόνια της ξεγνιασιάς. Δεξιά: Καλοκαίρι 1953. Απόδραση με τη παρέα στη παραλία του "Ντελή" (σημερινή Δημοτική πλαζ) με τα αδέλφια μου Λευθέρη και Φαίδρα και τους φίλους Πίτσα και Γιάννη Δεληγιαννίδ, Λάκη Τελίδη και Μανώλη Κοψίδη, με την επίβλεψη μεγαλύτερων συγγενών. Δεξιά Καλοκαίρι 1949 με την μητέρα μου και τα δύο από τα πέντε αδέρφια μου Λευθέρη και Φαίδρα στον "Φλοίσβο".

Η πόλη αρχίζει την μεγάλη προσπάθεια της ανασυγκρότησής της. Η αγορά και κυρίως η οδός εμπορίου γίνεται και πάλι τόπος συνάντησης και λειτουργούν οι Δημόσιες υπηρεσίες. Ξαναζωντανεύουν οι γειτονιές και οι συνοικισμοί της πόλης και δημιουργούνται νέοι. Το χαμόγελο και η αισιοδοξία ξαναεπιστρέφουν στους κατοίκους! Παιδικές φωνές γεμίζουν και πάλι τις σχολικές αυλές και τις αλάνες! Ο Προσκοπισμός μπροστάρης, αναδιοργανώνεται και συγκεντρώνει στις τάξεις του μεγάλο αριθμό από παιδιά της πόλης και των οικισμών της.












Δύο από τις ταβέρνες της μεταπολεμικής εποχής. Αριστερά "Ο ΛΑΒΥΡΙΝΘΟΣ" στην οδό Αθανασίου Διάκου, λίγο πριν από τη συμβολή της στην οδό Κύπρου. Εκεί σύχναζαν κυρίως οι άνθρωποι της αγοράς. Δεξιά η ταβέρνα "Ο ΜΠΑΤΗΣ", κάτω στη θάλασσα, εκεί που αρχίζει η γειτονιά της Απολλωνιάδας, με τους θαυμάσιους θαλασσινούς μεζέδες.

Από τα πρώτα έργα που εκτελούνται είναι η επέκταση του λιμανιού, που έχει ενταχθεί στο σχέδιο Μάρσαλ και η κατασκευή του παραλιακού τοίχους. Αρχίζει να λειτουργεί το αεροδρόμιο ανατολικά της πόλης και η Αλεξανδρούπολη συνδέεται αεροπορικά σε καθημερινή βάση με την Αθήνα με την ΤΑΕ στην αρχή και την Ολυμπιακή αργότερα. Δύο πλοία εβδομαδιαίως (το "Ιόνιο" και το "Γεώργιος Φ") δύο φορές την εβδομάδα συνδέουν την πόλη με τον Πειραιά και τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου. Ξαναλειτουργούν τα παραλιακά κέντρα και ταβερνάκια (Φλοίσβος, Ντελής, , Φάληρο, Μπάτης Γοργόνα, Καλαμάκι, Ντεμίρ Αλί κλπ.) και το καλοκαίρι η πόλη ξαναγίνεται παραθεριστικό κέντρο της Θράκης. Ο Δήμος αναγείρει στη παραλία το Δημοτικό Κέντρο «ΑΣΤΕΡΙΑ», που αργότερα μετονομάστηκε σε «ΑΡΓΩ», που αποτελεί σημείο συνάντησης και ψυχαγωγίας κυρίως των νέων Αλεξανδρουπολιτών.











Αριστερά. Απρίλιος 1954. Η άνοιξη έχει προβάλει και ο κυρ Αντώνης, ο κηπουρός του Δήμου, τρέχει να προλάβει να φροντίσει όλα τα δέντρα της πόλης. Ο Δήμαρχος Ιωάννης Μπέτσος ήθελε τη πόλη πράσινη και καθαρή σαν τη θάλασσα. Δεξιά Η οδός Κύπρου από το καφενείο "ΚΕΝΤΡΟ", αρχές δερκαετίας του 1960.

Οι αυλές των σπιτιών, μονοκατοικίες στην πλειοψηφία τους, ξανάρχιζαν να πλημμυρίζουν από λουλούδια και η ατμόσφαιρα πλημμυρίζει από τα αρώματα των λουλουδιών και των δένδρων που με περισσή φροντίδα επιμελούνται οι διάδοχοι του Αλτιναλμάζη Δήμαρχοι Μενέλαος Μαστράφης, Ιωάννης Μπέτσος και Θωμάς Μιχαήλογλου.











Αριστερά από τη κηδεία του Δημάρχου Κωνσταντίνου Αλτιναλμάζη. Στον αυλόγυρο της Μητρόπολης, μαζί με όλο τον κόσμο της πόλης, οι ερυθροσταυρίτισσες και οι Πρόσκοποι και επικεφαλής αυτών ο δημοτικός υπάλληλος - παιδονόμος Θοδωρίκος με την επίσημη στολή του, τραγιάσκα, μπότες, ημίπαλτο, γκέτες και το καμτσίκι στο χέρι (από το βιβλίο "Προκτήτωρ Πόλις" του Θ. Ορδουμποζάνη). Δεξιά από την κηδεία του γνωστού συμπολίτη μας επιχειρηματία Κωνσταντίνου Μαλαματίνα, καθώς η σωρός περνά μπροστά από το "μαγαζί" του στην οδό Εμπορίου, όπως συνηθίζετο εκείνη την εποχή.

Στις 15 Μαρτίου 1948 σύσσωμος λαός της πόλις κηδεύει τον πρώτο και μοναδικό από την απελευθέρωσή της αιρετό Δήμαρχο, τον αγαπημένο της Κωνσταντίνο Αλτιναλμάζη. Στον επικήδειο λόγο του, ο μετέπειτα Υπουργός Εμπορικής Ναυτιλίας και Βουλευτής των Φιλελευθέρων Γρηγόρης Χρυσοστόμου, θα πει μεταξύ των άλλων: «Ο Κωνσταντίνος Αλτιναλμάζης δεν ανήκε στο κόμμα, αλλά στην πόλη του, στην Αλεξανδρούπολη και στο λαό της και αυτό πρέπει να κάνουν οι διάδοχοί του στο δημαρχιακό αξίωμα».










Αριστερά το ξενοδοχείο "ΜOTEL ASTIR" το οποίο από τα μέσα της δεκαετίας του 1950 αποτελούσε το τουριστικό στολίδι της πόλης. Δεξιά η παραλιακή λεωφόρος λίγο μετά τη διάνοιξή της.

Στα μέσα της δεκαετίας του 1950 κτίζεται το πρώτο σύγχρονο ξενοδοχείο, το «MOTEL ASTHR» που αποτελεί κόσμημα και καμάρι της περιοχής! Λίγο αργότερα αναγείρεται από τον Δήμο στη θέση των παλιών σφαγείων και το ξενοδοχείο ΕΓΝΑΤΙΑ που αναλαμβάνουν να το λειτουργήσουν οι επιχειρηματίες Σωσίδης και Σαράντης. Την ίδια εποχή πραγματοποιείται η διάνοιξη της παραλιακής και της κεντρικής λεωφόρου. Το ποδήλατο, λόγω και της θαυμάσιας ρυμοτομίας κυριαρχεί, ως μέσο κυκλοφορίας στη πόλη, ενώ οι κινηματογράφοι αυξάνονται καθημερινά και οι θεατρικοί θίασοι αρχίζουν να επισκέπτονται τακτικά τη πόλη.











Αριστερά το πλοίο "Μανωλίκας", που συνέδεε εμπορικά το λιμάνι της Αλεξανδρούπολης με τα λιμάνια των νησιών του Βορείου Αιγαίου. Δεξιά άποψη του λιμανιού μας στη δεκαετία του 1960.

Άλλωστε η καθημερινή βόλτα στη κεντρική λεωφόρο τον χειμώνα και την παραλιακή το καλοκαίρι μαζί με τον κινηματογράφο ήταν οι κύριες μορφές ψυχαγωγίας των κατοίκων της πόλης και κυρίως των νέων, από την απελευθέρωση μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1970. Ήδη έχουν ανακαινιστεί οι παλαιοί και έχουν αναγερθεί νέοι κινηματογράφοι από τους οποίους ξεχωρίζει ο «ΕΒΡΟΣ» στη παραλία που αναγέρθηκε από τον επιχειρηματία Παναγιώτη Παπαδόπουλο και αποτελούσε κομψοτέχνημα αρχιτεκτονική για την εποχή του. Την ψυχαγωγία αυτή ερχόταν να συμπληρώσουν τα κεντρικά καφενεία («Κέντρο», «Εθνικόν», «Μαρόπουλος» κλπ.) και τα ονομαστά ζαχαροπλαστεία της πόλης («ΕΛΒΕΤΙΚΟ», «ΔΙΕΘΝΕΣ» κ.α.) και τα παραλιακά ταβερνάκια με τους θαυμάσιους θαλασσινούς μεζέδες.











Αριστερά η ομάδα Στίβου του Μ.Σ.Γ. Συλλόγου ΕΘΝΙΚΟΣ που συμμετείχε στους Πανελλήνιους αγώψνες στίβου του 1953, όπου κατετάγει μέσα στους 6 πρώτους Συλλόγους της χώρας. Στο κέντρο διακρίνεται ο Μεσογεινονίκης Φώτης Κοσμάς και εκατέρωθεν όλα τα μεγάλα αστέρια στίβου της πόλης μας (Μπόυλμπουτζής, Φουντουκίδης, Αυτοσμίδης, αδελφοί Κεχαγιόγλου, Τζανής, Γαβριηλίδης, Σουσουρίδης, Μπρίμπος κ.λ.π.). Δεξιά η ομάδα της ΔΟΞΑΣ στα τέλη της δεκαετίας του 1960 στο Εθνικό Στάδιο Κομοτηνής, την εποχή που πρωταγωνβιστούσε μαζί με τον ΕΘΝΙΚΟ στο Θρακιώτικο ποδόσφαιρο.

Ένα σημείο που πρέπει να σταθούμε ιδιαίτερα είναι η αλματώδη αύξηση του κλασικού αθλητισμού. Ο Μ.Γ.Σ. ΕΘΝΙΚΟΣ γίνεται πανελλήνια γνωστός στον κλασικό στίβο με τις επιδόσεις των αθλητών του με κυριότερο εκφραστή της τον Μεσογειονίκη του 1951 Φώτιο Κοσμά. Στο 1953 πραγματοποιούνται στη πόλη οι Πανελλήνιοι αγώνες στίβου και ο ΕΘΝΙΚΟΣ καταλαμβάνει εξέχουσα θέση μέσα στην πρώτη εξάδα. Στο ποδόσφαιρο η αντιπαλότητα (ποδοσφαιρική και ιδεολογική) μεταξύ του ΕΘΝΙΚΟΥ και της ΔΟΞΑΣ δίνει μεγάλο ενδιαφέρον στο ποδοσφαιρικό πρωτάθλημα που συμμετέχουν και βάζουν στο περιθώριο την ιστορική ομάδα του ΕΡΜΗ.













Δεξιά ο χειμερινός κινηματογράφος "ΤΙΤΑΝΙΑ" με την επική ταινία "Ο ΧΙΤΩΝ", επί της Λεωφόρου Βασιλέως Γεωργίου Β' (σήμερα Δημοκρατίας) και αριστερά το ανακινισμένο τότε ζαχαροπλαστείο "ΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ" στην πλατεία Κύπρου.

Οι ανάγκες όμως της πόλης είναι πολλές και επιτακτικές και τα πενιχρά έσοδα του Δήμου δεν επαρκούν για να συντηρήσουν όσα από τα ιστορικά κτίρια της πόλης έχουν διασωθεί. Και αυτά είναι πολλά. Πασαλίκι, Καθολική Σχολή θηλαίων, Διδασκαλείο, Λεονταρίδειος, Γ΄ Δημοτικό, Παράρτημα Γυμνασίου, κτίρια που στέγασαν τα πολλά προξενεία του Δεδέαγατς, σπίτια προυχόντων της πόλης. Παρ΄ όλα αυτά κανένα από τα ιστορικά αυτά κτίρια της πόλης δεν χάθηκε από την απελευθέρωση της Γερμανοβουλγαρικής κατοχής και μέχρι την επιβολή της δικτατορίας, επί εποχής της οποίας και άρχισε η καταστροφή τους, με πρώτο απ΄ όλα το ξύλινο Πασαλίκι, την θερινή κατοικία του Πασά της πόλης, που μαζί με τον Φάρο, το λιμανάκι με τις αποθήκες του, τον Άι Νικόλα με τα τριγύρω σχολικά κτίρια καθώς και την Ζαρίφειο Παιδαγωγική Ακαδημία αποτελούσαν τα σύμβολα της πόλης.












Δύο από τα παλιά κτίρια που έχουν χαθεί. Το "Παράρτημα" της Λεονταρίδειου Σχολής στον αυλόγυρο του Αγίου Νικολάου (αριστερά) έγινε πλατεία και το παλιό Γαλλικό Προξενείο στη γωνία Βενιζέλου κσαι Μητροπολίτη Ιωακείμ (δεξιά), στη θέση του οποίου σήμερα υπάρχει τι άλλο; Πολυώροφος οικοδομή!

Παρά τα μεγάλα εθνικά προβλήματα (διαφορές με τις γειτονικές χώρες που μετατρέπουν για τους υπόλοιπους Έλληνες την περιοχή ως τόπο εξορίας) και τις οικονομικές αδυναμίες του Δήμου, αυξάνεται το εμπόριο με την ενδοχώρα και τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, διανοίγονται δρόμοι, δημιουργούνται πάρκα, κτίζονται σχολεία και άλλα δημόσια κτίρια. Η πόλη διατηρείται πεντακάθαρη, πνιγμένη μέσα στο πράσινο και μεταξύ των κατοίκων, που έχουν ήδη υποδεχθεί πολλούς πρόσφυγες από την ενδοχώρα του νομού και τα γύρω χωριά που έχουν εγκαταλειφθεί (Πόταμος, Ιάννα, κ.λ.π.), επικρατεί μεγάλη αλληλεγγύη και αγάπη. Πραγματοποιείται μια μεγάλη συλλογική προσπάθεια να μεγαλώσουν την πόλη τους και να της ξαναδώσουν την αίγλη των πρώτων χρόνων της δημιουργίας τους. Και κυρίως να την μετατρέψουν σε μια ενδιαφέρουσα τουριστική πόλη που θα προσελκύει το θέρος πολλούς παραθεριστές και τον χειμώνα θυασιώτες του κυνηγιού στους πλούσιους κυνηγότοπους που την περιέβαλαν.











Η περιοχή ήταν από τους πλουσιώτερους και γνωστότερους κυνηγότοπους της χώρας και προσέλκυε πολλούς επισκέπτες. Στη φωτογραφία αριστερά ομάδα του γνωστού κυνηγού Γιάννη Ορδουμποζάνη σε αποστολή κυνηγιού αγριογούρουνων. Δεξιά το παραδοσιακό παντοπωλείο των Αδελφών Μαρτίνη στην γωνία των οδών Εμπορίου και Κύπρου. Η μεταπολίτευση στη θέση του βρήκε ένα άλλο πολυώροφο κτίριο! Η πόλη έχασε όλα τα παλιά εμπορικά της. Στη θέση τους σήμερα τα απρόσωπα πολυκαταστήματα.

Μέχρι που ήρθε εκείνος ο Απρίλης του 1967! Λίγο πριν από τις εκλογές και ενώ ετοιμαζόμασταν για να γιορτάσουμε το Πάσχα! Ήρθαν οι "σωτήρες"! Να σώσουν τη χώρα από τον εκ βορρά κίνδυνο και την «φαυλότητα» των πολιτικών, μας είχαν πει. Και η χώρα μπήκε στο γύψο για να ….γιατρευθεί! Και μαζί και η άνθρωποί της. Και οι πόλεις! Όλοι και όλα στο γύψο! Όλοι και όλα με πατερίτσες! Και η «ίαση» που εξαγγέλθηκε τα είχε όλα αλλάξει! Και τη νοοτροπία μας. Και τη συμπεριφορά μας. Και μαζί και τη πόλη μας! Και αρχίζει μια νέα εποχή για τη πόλη. Αυτή της μεταπολίτευσης, που γκρέμισε ό,τι παλιό για να χτίσει τα νέα «μεγαθήρια»! Που τώρα καταρρέουν και αυτά και η πόλη και η εποχή τους μαζί!

Ήταν ένα ταξείδι μνήμης στο παρελθόν, στα παιδικά και νεανικά μας χρόνια. Σαν ένα όνειρο που διαρκεί κάποια δευτερόλεπτα, αλλά έχουμε την ψευδαίσθηση ότι διαρκεί μια ολόκληρη ζωή. Και είναι επόμενο αυτό το ταξείδι να περιέρχει κάποιες, απειροελάχιστες, εικόνες από τη ζωή αυτής της πόλης, της εποχής εκείνης. Αλλά μόνο αν ενώσουμε όλοι μαζί τα όνειρά μας, και προσπαθήσουμε να τα κάνουμε πράξη, ίσως μπορέσουμε κάποτε να ξαναδούμε κάποιες από εκείνες τις εικόνες. Οι εποχές είναι δύσκολες, όπως και τότε! Άρα;

Κυριακή, 15 Ιανουαρίου 2012

Η διατροφή των αρχαίων Θρακών και ο περίφημος Θρακικός οίνος

Κείμενο Θόδωρου Ορδουμποζάνη

Τις διατροφικές συνήθειες των αρχαίων Θρακών χαρακτήριζε η λιτότητα, κάτι που αντικατόπτριζε τις δύσκολες συνθήκες υπό τις οποίες διεξάγετο η γεωργική δραστηριότητα. Βάση της διατροφής τους ήταν το σιτάρι, το λάδι, το κρασί και τα γαλακτομικά (γάλα, τυρί, βούτυρο). Το φαγητό συνόδευε και το κρασί (κόκκινο, λευκό ή ροζέ) αναμεμειγμένο με νερό! Πληροφορίες για τις διατροφικές συνήθειες των αρχαίων Θρακών παρέχουν τόσο οι γραπτές μαρτυρίες όσο και οι διάφορες καλλιτεχνικές απεικονίσεις σε κεραμικά αγγεία, ψηφιδωτά, αγαλματίδια κ.λ.π..
Στη αρχαία Θράκη, πολλές από τις φυλές της, κυρίως αυτές που ασχολούταν με την κτηνοτροφία, αλλά και οι υπόλοιπες, απέφευγαν στη διατροφή τους το κρέας! Αντί αυτού χρησιμοποιούσαν στη καθημερινή διατροφή τους μέλι, γάλα, τυρί και βούτυρο. Για τον λόγο αυτό αναφέρονται και ως «γαλατοπόται» και «βουτυροφάγοι»! Υπάρχει μαρτυρία του Αθηναίου (ΙV,131) στην οποία αναφερόμενος στον Αλεξανδρίδη που κατηγορούσε το συμπόσιο που έγινε επ΄ ευκαιρία των γάμων του Ιφικράτους αναφέρει: «δειπνείν δ΄ άνδρας βουτυροφάγους"! Έχουμε επίσης παρόμοια μαρτυρία του Στράβωνα (Ζ, 296) δια τους Μυσούς (μία από τις μεγάλες φυλές των Θρακών) στην οποία αναφέρει: «ο Πωσειδώνιος, και εμψύχων απέχεσθαι κατ΄ ευσέβειαν, δια σε τούτο και θρεμμάτων, μέλιτι δε χρήσθαι, και γάλακτι, και τυρώ». Επίσης και οι Άβιοι, τους οποίους κάποιοι συγχέουν με τους Μησούς, αναφέρονται ως «γάλακτι ίππων χρώμενοι». Εδώ πρέπει να σημειώσουμε ότι μέσα στο γάλα που έπαιρναν από τους ίππους για να το καταναλώσουν αναμείγνυαν πολλές φορές και αίμα ίππων. Επίσης οι Θράκες κατανάλωναν και πολύ το σκόρδο και σύμφωνα με τον Ησύχιον «σκορδοφαγούσιν οι Θράκες».

Ένα άλλο αξιοσημείωτο στοιχείο που προκύπτει από τα γραπτά είναι ότι οι αρχαίοι Θράκες έκαναν χρήση στη διατροφή τους και ναρκωτικών βοτάνων. Ο Πλούταρχος, στη περιγραφή του Έβρου (Περί Ποταμών ΙΙΙ, Έβρος 3), μεταξύ των άλλων αναφέρει: «Γεννάται δε εν αυτώ τω προειρημένω ποταμώ, (αναφερόμενος στον ποταμό Έβρο), βοτάνη παρόμοιας οριγάνω, ης τα άκρα δραξάμενοι επιθέασι πυρί μετά τον κόρον της δημητριακής τροφής, και την αναφερομένην αναθυμίασιν δεχόμενοι ταις αναπνοαίς καρούνται και εις βαθύν ύπνον καταφέρονται».
Στη Θράκη που γέννησε τον Διόνυσο, τις Διονυσιακές τελετές και Μυστήρια, τις Μούσσες, τον Ορφέα και τη μουσική, θα ήταν αδιανόητο να μην υπήρχε στη διατροφή τους ο οίνος! Κάποιοι μάλιστα ισχυρίζονται ότι ο οίνος, συνηφασμένος με τον Διόνυσο, έχει πατρίδα την αρχαία Θράκη. Για αυτό άλλωστε οι αρχαίοι Θράκες «μαρτυρούνται ως οινερασταί και ακρατοπόται»! Από τον Αθηναίο ( Αθην.Χ, 442) διασώζεται μαρτυρία του Θεοπόμπου κατά την οποία «επιεικώς δ΄ εισί πάντες οι Θράκες πολυπόται», και σε ένα άλλο σημείο του ιδίου περιλαμβάνεται απόσπασμα του Σάτυρου, ο οποίος εξιστορεί για τον Αλκιβιάδη ότι «υπερήρε και την των Θρακών ακροτοποσίαν». Την συνήθεια της υπερβολικής οινοποσίας είχαν και οι Σκύθες, για τους οποίους αναφέρεται (Αιλκιαν. Ποικ.Ισατορ.Β΄,41) «Σκυθών γαρ ίδιον το πίνειν άκρατον», σε αντίθεση με όσα επικρατούσαν στην κυρίως Ελλάδα, όπου μόνο στις θυσίες γινότανε χρήση ακράτου οίνου, «το δε ακροτοποτείν βάρβαρον και επιβλαβές εις την υγείαν του σώματος και του νου». (Πλάτ. Νόμοι Α, 637).
Αναφέρεται επίσης ότι οι Θράκες, εκτός από τον οίνο, χρησιμοποιούσαν και ένα άλλο ποτό που παρήγαγαν από το κριθάρι, το οποίο φαίνεται ότι προσομοιάζει με τον σημερινό ζύθο (μπύρα). Αυτό αναφέρεται σε δυο αποσπάσματα, ενός του Ελλανίκου (Αθήν. Χ, 447c) όπου αναφέρεται «..πίνουσι δε βρύτον εκ των ριζών, καθάπερ οι Θράκες εκ των κριθών» και ενός του Αρχιλόχου (Αθην. Χ, 447) «ώσπερ παρ΄ αυλώ βρύτον ή Θρήιξ ανήρ». Οι Αρχαίοι Έλληνες φαίνεται πως ήρθαν σε επαφή με τη μπίρα χάρη στους Αιγύπτιους και σύμφωνα με τον Πλίνιο, χρησιμοποιούσαν λυκίσκο στην παρασκευή της. Στην Αρχαία Ελλάδα ωστόσο πρέπει να θεωρούσαν αυτό το ποτό κατώτερης ποιότητας από ότι το κρασί. Αντίθετα, η μπίρα ήταν περισσότερο ευπρόσδεκτη στους βορειότερους λαούς, όπως ήταν οι Θράκες, οι Σκύθες και οι Αρμένιοι, καθώς και στους Ίβηρες.
Αλλά και στις γυναίκες της Θράκης ήταν αποδεκτή η οινοποσία! Αυτό βγαίνει ως συμπέρασμα από όσα εκθέτει ο Παυσανίας για τις γυναίκες της Θράκης, ότι όταν συναποφάσισαν να φονεύσουν τον Ορφέα, (από τον γνωστό μύθο του Ορφέα), έπεισαν τους άνδρες να τον ακολουθήσουν περιπλανώμενο, διότι δεν τολμούσαν, φοβούμενοι τους άνδρες, να τον φονεύσουν οι ίδιες. «Ως δε ενεφορήσαντα οίνω, εξεργάζονται το τόλμημα, και τοις ανδράσιν από τούτου κατέστη μεθυσκομένους εις τα μάχας χωρείν». Τους μέθυσους στη Θράκη τους αποκαλούσαν «Σανάπαι» (Πρβ. Σχολ. Απολλ. Ροδίου ΙΙ, 946 «Επεί δε οι μέθυσοι Συνάπαι λέγονται παρά Θραξίν»). Από αυτή την ιδιαίτερη ονομασία μπορούμε να συμπεράνουμε ότι η «οινοφλυγία», ήταν μεν σύνηθες φαινόμενο αλλά όχι γενικευμένο!
Λέγεται ότι από τους Θράκες κληρονόμησαν την συνήθεια της άφθονης οινοποσίας και οι Βυζαντινοί. Μάλιστα τους διακωμωδούσαν και ως φιλοπότες. Αναφέρεται μάλιστα ότι, ενόψει ενός πολέμου ο επικεφαλής στρατηγός για να συγκρατήσει τους στρατιώτες του μετέφερε τα καπηλεία πλησίον των τειχών (Αθην. Χ, 59) «Φύλαρχος εν έκτη Βυζαντίους οινόφλυγας όντας εν τοις καπηλείοις οικείν».
Οι Οδρύσσιοι και οι Γέτες, (Θρακικές φυλές) χρησιμοποιούσαν στα συμπόσιά τους, αντί ποτηριών (οινοκυπέλων), κέρατα από ταύρους και βονάσους. Επίσης στα συμπόσια κατά την οινοκατανάλωση συνήθιζαν να κάνουν προπόσεις. Όπως εξιστορεί ο Ξενοφώντας, όταν τον δεξιώθηκε στη Θράκη ο Σεύθης και παρεκάθησε μαζί του σε συμπόσιο «οι μεν άλλοι κατά τάξεις εσκήνησαν, στρατηγούς δε και λοχαγούς επί δείπνον Σεύθης εκάλεσε…..κατά τον Θράκιον νόμον κέρατα οίνου προϋπινον». (Ξενοφ. Κύρ. Ανάβ. Ζ, β, 23 και γ, 32.35).
Το κρασί των μεσημβρινών παραλιών της Θράκης ήταν εξαιρετικό και τον υπεραιπεινεί ο Όμηρος που τον περιγράφει (Οδυς.1 στ.205 και 210) ως «ηδύν, ακηράσιον, θείον ποτόν» από το οποίο «οδμή δ΄ ηδεία από κρατήρος οδώδει». Και από ίδιο πληροφορούμεθα ότι ή Θράκη ήτο «χώρα άμπελόεσσα, ήδύοινος παράγουσα τον περίφημον βίμβλιον οίνον παραβαλλόμενον προς τό Όλύμπιον νέκταρ». Πολλοί μάλιστα -όπως και ο Όμηρος- επαινούν και το κρασί του Μάρωνος από τη Θράκη γιατί βάζουν μέσα πολύ νερό. Αλλά και ο Πλίνιος (Nit. Hist. XVI, 6) διαβεβαιώνει ότι ο Θράκιος οίνος επί των χρόνων αυτού ήταν αρίστης ποιότητας. Τέλος και Ευριπίδης, στο σατυρικό δράμα «Κύκλωψ», ( στιχ. 616-624), αναφέρει πως ο Οδυσσέας μέθυσε τον Κύκλωπα Πολύφημο με το δυνατό μαύρο γλυκό κρασί (Μαρώνειος ή Ισμαρικός Οίνος) που του έδωσε ο ιερέας Μάρωνας και τον τύφλωσε και έτσι γλύτωσε αυτός και οι σύντροφοί του από τη μανία του.
Για τους αρχαίους Θράκες ο τρύγος ήταν γιορτή που συμπεριελάμβανε πολλές τελετές αφιερωμένες στον Διόνυσο (Ζαγρέα). Πρόκειται για ένα από τα πλέον εκμεταλλευόμενα θέματα στην αρχαία τέχνη. Εικόνες σχετικές με τον τρύγο και την παραγωγή κρασιού βλέπουμε σε κεραμικά σκεύη, τοιχογραφίες και ψηφιδωτά σε κατοικίες και δημόσια κτίρια, ακόμη και σε τάφους. Σ’ εκείνη την μακρινή εποχή, οι Θράκες μάζευαν το σταφύλι σε καλάθια, στη συνέχεια το τοποθετούσαν σε δοχεία ή βαρέλια και το μετέφεραν με άμαξες στα σημεία που έστυβαν τον μούστο. Τα σημεία αυτά ήταν αρκετά περίπλοκες σταθερές εγκαταστάσεις από ξύλο, πέτρα ή ειδικά χτισμένοι χώροι. Η παλαιότερη τεχνική διαχωρισμού του μούστου από το σταφύλι ήταν το πάτημα με τα πόδια σε ευρύχωρη πέτρινη πισίνα, το λεγόμενο «σαραπάνι». Η οινοποίηση συνεχίζονταν τουλάχιστον έξι μήνες. Το νέο κρασί κατακάθιζε δεύτερη φορά σε κεραμικά δοχεία και άρχισαν να το πίνουν από το δεύτερο έτος μετά την παραγωγή του. Τα υψηλής ποιότητας θρακικά κρασιά κατακάθιζαν στη διάρκεια 5 – 10 ετών.

Παρασκευή, 6 Ιανουαρίου 2012

Ο Αγιασμός των Υδάτων στην Αλεξανδρούπολη

Κείμενο - φωτογραφίες Θόιδωρου Οορδουμποζάνη
Παλιά, την παραμονή των Φώτων, το βράδυ, στους δρόμους της Αλεξανδρούπολης ακουγόταν η χορωδία των Αρμεναίων να ψέλνει τα Χριστουγεννιάτικα κάλαντα. Οι Αρμνένηδες, χριστιανοί και αυτοί, έμειναν πιστοί στο παλιό ημερολόγιο και γι΄ αυτό τα Χριστούγεννα τους συμπίπτουν με τα Φώτα του καινούργιου εορτολογίου. Και η πόλη είχε από παλιά πολλούς Αρμεναίους! Έβγαιναν, λοιπόν, κάθε χρόνο, να πουν τα κάλαντα στα δικά τους τα σπίτια, παραμονή των Φώτων, με τη μεγάλη και ωραία χορωδία που διατηρούσε η κοινότητά τους υπό τη διεύθυνση του φημισμένου αρχιμουσικού, του μουσιού Γκαρβαρέντς, όπως τον αποκαλούσαν.


Τα πρώτα ελεύθερα Θεοφάνεια και ο αγιασμός των υδάτων κάτω από το βλέμμα του Φάρου και της Ελληνικής σημαίας που κυματίζει μπροστά στο τότε λιμεναρχείο, αλλά και σε μία από τις βάρκες. Όλοι οι πιστοί της πόλης έχουν συγκεντρωθεί για να παρακολουθήσουν με κατάνυξη τον Αγιασμό των υδάτων. (Η φωτογραφία από το βιβλίο "Προκτήτωρ Πόλις - Ταξίδι μνήμης στη πρώιμη Αλεξανδρούπολη" του Θ. Ορδουμποζάνη).

Τα κάλαντά τους είχαν ως εξής (στη παρένθεση η ερμηνεία τους):
«Αϊσόρ ντόνε σουρπ Τσουνουντιάν – Αβεντίς»
(σήμερον είναι γιορτή της αγίας γεννήσεως – χαρμόσυνο άγγελμα)
«Αϊσόρ αρέβ αρταρουιάν – Αβεντίς»
(σήμερον ήλιος δικαιοσύνης – χαρμόσυνο άγγελμα)
«Γερεβεστάβ η μετς μαρτγκάντς – Αβεντίς»
(ενεφανίσθη μεταξύ των ανθρώπων – χαρμόσυνο άγγελμα)


Θεοφάνεια 1926, στη παραλία κάτω από το Φάρο. Διακρίνονται ο Μητροπολίτης με τις αρχές στο ένα καϊκι και οι κολυμβητές την ώρα που πηδούν στη θάλασσα από το άλλο καϊκι.


Ο κόσμος ακούγοντας τη χορωδία έβγαινε στα παράθυρα να δει έξω τη συντροφιά των Αρμεναίων που έψελνε τα κάλαντα στα αρμένικα σπίτια. Μπορεί να μη καταλάβαιναν τα λόγια, μα η επαναλαμβανόμενη λέξη «Αβεντίς…Αβεντίς…» είχε μια συναρπαστική γοητεία και οι καλά συγχρονισμένες φωνές ακουγόντουσαν μέσα στη παγωμένη νύχτα, υποβλητικές και ωραίες. Πως να μη βγούνε λοιπόν στα παράθυρα για να απολαύσουν αυτή την υπέροχη χορωδία!
6η Ιανουαρίου 1922. Ο κολυμβητής που έπιασε το σταυρό στη θάλασσα τον περιφέρει από σπίτι σε σπίτι περιστοιχισμένος από Λιμενικούς, συγγενείς και φίλους, προκειμένου να τον ασπασθούν οι πιστοί συμπολίτες του. (Η φωτογραφία από το βιβλίο "Προκτήτωρ Πόλις - ταξίδι μνήμης στη πρώιμη Αλεξανδρούπολη" του Θ. Ορδουμποζάνη).
Τα δικά μας παιδιά από το πρωί της παραμονής των Φώτων έψελναν τα ελληνικά κάλαντα : «Σήμερα τα φώτα κι ο φωτισμός η χαρά μεγάλη κι ο αγιασμός.
Κάτω στον Ιορδάνη τον ποταμό κάθετ' η κυρά μας η Παναγιά.
Όργανο βαστάει, κερί κρατεί Και τον Αϊ-Γιάννη παρακαλεί.

Αϊ-Γιάννη αφέντη και βαπτιστή βάπτισε κι εμένα Θεού παιδί.
Ν' ανεβώ επάνω στον ουρανό να μαζέψω ρόδα και λίβανο.
Καλημέρα, καλημέρα, Καλή σου μέρα αφέντη με την κυρά»,
αλλά η ανταπόκριση του κόσμου δεν είχε τον ενθουσιασμό που έδειχνε ο κόσμος τις παραμονές των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς. Και τα φιλοδωρήματα ήταν κατά πολύ μειωμένα!
Θεοφάνεια 1927. Μπροστά στο σιδηροδρομικό σταθμό την ώρα που οι κολυμβητές ετοιμάζονται να βουτήξουν στη θάλασσα, ενώ το πλήθος έχει καταλάβει ασφυκτικά την προκυμαία.
Ανήμερα τα Φώτα, ήταν μεγάλη γιορτή για τη πόλη! Τα καΐκια στα πρώτα χρόνια και τα βαπόρια μαζί αργότερα, όλα σημαιοστολισμένα στο λιμάνι, περίμεναν ν΄ αγιαστούν τα νερά, «ν΄ αγιαστεί κι ο αφέντης (ο καραβοκύρης) με τη κυρά»!
Θεοφάνεια 1933. Στο προαύλιο του Αγίου Νικολάου, επιστρέφοντας από τον αγιασμό των υδάτων με τιμητικό άγημα Προσκόπων. Αναγνωρίσθηκαν οι Πρόσκοποι Αξωνίδης (3), Δημήτριος Σκουλαρίδης (4) και Αθανάσιος Αθανασιάδης (6). Στο βάθος δεξιά ο Δήμαρχος Αλτιναλμάζης, στη μέση ο Μητροπολίτης Γερβάσιος και αριστερά ο Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Κλ. Παπασταύρου, οι ιερείς Παπασταύρος Κουγιουμτζής, Παναγιώτης Χαλκίδης, ο ψάλτης Φώτης Σακελλαρίδης και ο Χριστόφορος Ζαρδαλίδης. (Η φωτογραφία από το βιβλίο "Προκτήτωρ Πόλις - Ταξίδι μνήμης στη πρώιμη Αλεξανδρούπολη" του Θ. Ορδουμποζάνη).

Μετά τη Θεία Λειτουργία και την διανομή του αγιάσματος σχηματιζόταν μεγάλη πομπή που ξεκινούσε από τον Άη-Νικόλα με μεγαλοπρέπεια. Μπροστά Πρόσκοποι και Ναυτοπρόσκοποι με τα κοντάρια τους κάτω από τη μασχάλη και ένα άγημα Χωροφυλακής με τα μακριά μάλλινα πανοφώρια τους και τις χρυσές περικεφαλαίες, μετά η φιλαρμονική του Δήμου (αργότερα αντικαταστάθηκε από τη φιλαρμονική του στρατού), μετά τα εξαπτέριγα, οι ψαλτάδες, οι παπάδες λαμπροφορφεμένοι, ο δεσπότης με τη χρυσή φορεσιά και την αστραφτερή του μήτρα στο κεφάλι και με το σταυρό σηκωμένο ψηλά να τον βλέπει ο κόσμος και να προσκυνά, περνούσε στο δρόμο ανάμεσα στα σπίτια. Οι ένοικοι, όσοι δεν ακολουθούσαν τη πομπή, έβγαιναν στα παραθύρια με τα θυμιατά στο αριστερό χέρι και να σταυροκοπούνται με το δεξί. Και όλη αυτή η πομπή περιστοιχιζόταν από δεξιά και αριστερά από στρατιωτικό άγημα και κυλούσε όπως ένα ποτάμι από τό στενό δρόμο της οδού Κύπρου προς το λιμάνι.
Θεοφάνεια, δεκαετία του 1950. Ο Δεσπότης , μπροστά στη προβλήτα του Σιδηροδρομικού Σταθμού, ετοιμάζεται να ρίξει στη θάλασσα το σταυρό, ενώ οι κολυμβητές περιμένουν στη βάρκα του Λιμεναρχείου. Ο κόσμος συνωστίζεται στη προκυμαία και στις τράτες. Ο κόσμος από νωρίς γέμιζε τους δρόμους που θα περνούσε η πομπή και πλημμύριζε τα μουράγια, έμπαινε στις βάρκες και τα καΐκια για να έχει πρώτη θέση στην τελετή! Είτε γινόταν ο αγιασμός μπροστά στο Φάρο, είτε μπροστά στις αποθήκες του Λιμανιού είτε από την απέναντι πλευρά, δίπλα στον Ναυταθλητικό Όμιλο, ο κόσμος σπρωχνόταν και έσπρωχναν, και ανασηκωνόταν στις μύτες των παπουτσιών για να μπορούν να δουν. Και ήταν εκεί και όλοι οι επίσημοι. Με πρώτο το Λιμενάρχη με το τρικκαντό, και το Δήμαρχο, και τους Προξένους με τα παράσημα στα πέτα, και τον Νομάρχη, και τον Αστυνόμο και όλες τις υπόλοιπες αρχές. Και ήταν και όλοι οι κάτοικοι. Και κυρίως όλοι οι θαλασσινοί. Καπεταναίοι, ναύτες, λεμβούχοι, ψαράδες, εργάτες λιμένος και προκυμαίας, αλλά και άλλοι.
Θεοφάνεια 1960. Η Λέμβος του 1ου Συστήματος Ναυτοπροσκόπων Αλεξανδρούπολης "ΔΟΜΝΑ ΒΙΖΒΗΖΗ" με Κυβερνήτη τον Πέτρο Αυγερινό, σε ασκήσεις απόδοσης τιμών λίγο πριν την άφιξη των επισήμων, έξω από τον μόλο του μικρού λιμανιού. Διακρίνονται οι ναυτοπρόσκοποι κωπηλάτες Απόσατολος Κλημαντάκης, Μιχάλης Αθεμελιώτης, Ρολάνδος Αποστολόπουλος, Θόδωρος Ορδουμποζάνης, Κώστας Πασιαλής, Νίκος Λασκαρίδης, Τάσος Τσουγιάννης και Πέτρος Μουροχλίδης. Οπτήρες Γιώργος Τολούδης και Κώστας Καλόθετος.

Όσοι είχαν γραφτεί στον κατάλογοι της εκκλησιάς να πέσουν να πιάσουν το σταυρό, έτοιμοι, με τα κοντοβράκια τους και τυλιγμένοι σε μπατανιές, περίμεναν τοι ρίξιμο του σταυρού, πάνω στη ξύλινη γκρίζα καταδίωξη, απέναντι από την εξέδρα που θα στεκόταν ο Δεσπότης με την ακολουθία του. Και με το «εν Ιορδάνη» που έλεγε ο Δεσπότης, μπλούμ όλοι έπεφταν μακροβούτι στη παγωμένη θάλασσα.
Θεοφάνεια 1968. Η πομπή, περνά μπροστά από τα παλιά ψαράδικα για να εισέλθει στο Λιμάνι, όπου ο Μητροπολίτης Αλεξανδρούπολης θα αγιάσει τα νερά. Προηγούνται χωροφύλακες της Τροχαίας και ακολουθεί η Στρατιωτική φιλαρμονική.

Και αμέσως άρχιζαν να σφυρίζουν τα καΐκια, τα τραίνα, ακόμη κι οι βάρκες με τις μπουρούδες. Και από το βάθος οι χαρμόσυνες καμπάνες του Αη Νικόλα! Και γέμιζε ο ουρανός με άσπορα περιστέρια που άφηνα τα παιδιά από τα χέρια τους. Και εκείνα τρομαγμένα έκαναν κύκλους στα ψηλά και έμοιαζαν σαν πολλά άγια πνεύματα να κυριεύουν τον ουρανό. Ο κόσμος σταυροκοπιόταν, «δόξα σοι Κύριε» κι εύχονταν «και του χρόνου – Αμήν Παναγιά μου». Και πάλι όλοι ανασηκώνονταν να δουν ποιος πήρε το σταυρό κι εκεί, κάτω από τη θάλασσα, γινόταν χαλασμός και πάλεμα μεγάλο κι αναταραζόταν τα νερά μέχρι κάποιος απ΄ αυτούς να σηκώσει ψηλά το χέρι με το σταυρό και να αναφωνάξει: «να εγώ τον βρήκα». Κι΄ έτρεχαν όλοι οι κολυμβητές να ασπασθούν τον σταυρό. Και όλοι μαζί να ξεκινήσουν τον δρόμο για την ακτή, εκεί που τους περίμενε ο Δεσπότης!



Παραμονή Θεοφανείων 1973. Ομάδα από την παροικία των Αρμεναίων της πόλης λέει τα κάλαντα των Χριστουγέννων, τα οποία με το παλιό ημερολόγιο γιορτάζονται στις 6 Ιανουαρίου. Διακρίνονται οι Αρτίν Αρακελιάν, Χάμπος Μαρουκιάν, Ναζίκη Μαρουκιάν, Όντζος Ζαγκοτζιάν, Χάρης Ντιοσλιάν, Τανιέλ Τατεοσιάν και Σαμπό- Χρήστος Σαρκιζιάν.

Και στη στεριά, από στόμα σε στόμα έφτανε ως πίσω το μαντάτο πως το σταυρό πρώτος τον σήκωσε ο τάδε, ο γιος της κυρά τάδε, η το παιδί του τάδε! Να είναι γερός και να τον φωτίζει ο θεός ευχότανε για τον τυχερό κολυμβητή, έκαναν τον σταυρό τους και αποχωρούσανε με την ευχή «και του χρόνου». Εν τω μεταξύ οι κολυμβητές, με επικεφαλής αυτόν που έπιασε το σταυρό, έβγαιναν επάνω στην εξέδρα και έπαιρναν από τον Δεσπότη την ευλογία του και κάτι τις ως δώρο, συνήθως ένα σταυρουδάκι ή μια εικονίτσα της Παναγίας και του φιλούσαν ευλαβικά το χέρι.

6.1.1983. Λίγο πριν από τη τελετή αγιασμού των υδάτων στο μικρό λιμάνι της πόλης. Σημαιοστολισμένες όλες οι τράτες, έτοιμες για να αποδώσουν τιμές οι λέμβοι των Ναυτοπροσκόπων και στο βάθος ένα μικρό ιστιοφόρο του Ναυταθλητικού Ομίλου της πόλης.

Αυτές τις μνήμες για τη μεγάλη γιορτή της Χριστιανοσύνης αλλά και του ναυτικού κόσμου διατηρώ από τα παιδικά μου χρόνια και κάπως έτσι τις περιγράφει και η συμπολίτισσά μας αξέχαστη Σοφία Κλήμη – Παναγιωτοπούλου, στο κλασικό για τη πόλη έργο της «Στο δέντρο του Ερημίτη». Ενθυμούμαι ακόμη ότι το απόγευμα της ίδιας μέρας ο παπάς της ενορίας περνούσε από όλα τα σπίτια για να αγιάσει με το αγίασμα που είχε από τη λειτουργία του αγιασμού στην εκκλησία τα σπίτια και τους ενοίκους τους και να φύγουν τα κακά δαιμόνια από αυτά (σπίτια). Και όλοι έριχναν το κάτι τις στο μικρό μπακιρένιο δοχείο με το αγίασμα που κρατούσε συνήθως ένα μικρό παιδί, για να πιάσουν οι ευχές του παπά και ο αγιασμός! Επίσης παλιά ο νέος που έπιανε τον σταυρό, την επόμενη περνούσε από όλα τα σπίτια για να προσκυνήσουν τον σταυρό και να εισπράξει βέβαια και το σχετικό φιλοδώρημα. 

6.1.1958. Η τελετή του Αγιασμού των υδάτων έχει ελειώσει και η πομπή με τον Μητροπολίτη και τον Κλήρο, τους επίσημους και τον λαό  πέρνει τον δρόμο της επιστροφής για την εκκλησία.

Και σήμερα, πολλά από αυτά τα έθημα δεν έχουν αλλάξει! Έχασαν όμως την αίγλη τους! Ίσως γιατί μεγάλωσε η πόλη και οι περισσότεροι κάτοικοί της είναι μεταξύ τους ξένοι. Ίσως γιατί μεγαλώσαμε εμείς και χάσαμε τον παιδικό και νεανικό ρομαντισμό. Ίσως γιατί τα προβλήματρα της καθημερινότητας έχουν μεγαλώσει και δεν μας αφήνουν να χαρούμε ή και να απολαύσουμε κάποιες τέτοιες στιγμές. Ίσως.... Να είμαστε καλά και τγου χρόνου γεροί και προπάντων να έχουμε τη φώτιση που παλιά αισθανόμ ασταν αυτή τη μέρα!

6.1.1938. Άποψη από την τελετή του  Αγιασμού των υδάτων στο λιμανάκι της πόλης (απέναντι από τις σημερινές εγκαταστάσεις του Ν.Ο.Α.).

Χρησιμοποιήθηκε υλικό από τα βιβλία: 1) Κείμενα από το βιβλίο "Στο Δέντρο του ερημίτη" της Σοφίας Κλήμη Παναγιωτοπούλου, 2) δύο φωτογραφίες από το βιβλίο "Προκτήτωρ Πόλις - Ταξίδι μνήμης στη πρώιμη Αλεξανδρούπολη" του Θόδωρου Ορδουμποζάνη. Και 3) μία φωτογραφία από την ιστοσελίδα www.oldalexandroupoli.gr (Γραφική παλιά Αλεξανδρούπολη).